به که سردار کل جزاه الله
بشنود حال بنده بی اکراه
به که بر این فسانه دل بندد
تا همی گرید و همی خندد
قصه من شنیدنش سهل است
علم هر چیز بهتر از جهل است
چون بدانی به ما چه می گذرد
به فلان بینوا چه می گذرد
یا بر افلاس شخص چاره کنی
یا خود از مفلسی کناره کنی
مفلسی مردن است بی کم و کاست
هرکه مفلس شد از جهان برخاست
بوهریره همی نماید نقل
این حدیث از نبی مطابق عقل
کان زمانی که عهد نورانی است
جاکشی بهتر از پریشانی است
جاکشی همچو بار پنبه بود
که به ظاهر کلفت و لنبه بود
لیک چون پشت گردنت افتاد
سبک و نرم یابی اش چون باد
لیک خود مفلسی چو کابوس است
که ش سر و شاخ و دم نه محسوس است
چون که چسبید سخت بیخ خرت
مادرت را درآرد و پدرت
دیگری گفته مفلسی عرض است
عرضی کاندر او بسی مرض است
این عرض گر فتد به جوهر فرد
شود از جزء جمع اشیا طرد
کسر اوقات کشت این سخنان
ادبیات گشت این سخنان
به کزین گفته بی نیاز شوم
به سر شرح قصه باز شوم
روس ها چون به مشهد رضوی
قصد کردند بر زیاده روی
بنده بی گناه را به تشر
طرد کردند از میان حشر
زان سپس مردمان فهمیده
همه بیرون شدند دزدیده
من نهادم ز پس خراسان را
گز نمودم طریق تهران را
بین ره دزدهای شیرازی
لخت کردندمان به طنازی
ندهم شرح آنچه خود بردند
کز من و غیر هرچه بد بردند
باز دارم سپاس یزدان را
که نبردند گوهر جان را
چون که دزدان شدند و من ماندم
این رباعی به یادشان خواندم
دزدان بیابانی قهری نبدند
خودکامه و لامذهب و دهری نبدند
با آن همه طبع سرقت و بی رحمی
بالله که چو سارقین شهری نبدند
الغرض بنده چون زن بیوه
تای پا چارق آن دگر گیوه
دررسیدم به ری از آن ره دور
خسته ولوت و آسمان جل و عور
نمدی بر سرم معاذالله
که کسی را از آن مباد کلاه
بر تنم جبه پاره ای کهنه
که به پالان خر زدی طعنه
شده هر موی ریش من سویی
تنم از رنج گشته چون مویی
رخم از رنج و اضطراب و قلق
چون مه بدر گل گل و ابلق
بنده را دوستان بدند بسی
از خجالت نگفتم این به کسی
مر مرا دوستی موافق بود
درمی چند قرض و قوله نمود
هیکلم را بداد تبدیلی
کرد حاضر عبا و مندیلی
هرکسم دید گفت محتشم است
شیخ ابوالفضل و خواجه بوالحکم است
بی خبر کاین حریف پر ز ریا
کهنه رندی است رفته زیر عبا
الغرض ماهی این چنین ماندم
راز خود بر کسی نیفشاندم
شد سپس کیسه از درم خالی
شد وجودم قرین بدحالی
خواستم زبن بلا کناره کنم
به سفر درد خویش چاره کنم
پور سردار آجودان باشی
گفت باید که پیش من باشی
که لرستان به فال فرخنده
شده ابواب جمع این بنده
تو بیا تا بدان دیار شویم
با هم از روی صدق یار شویم
من نگویم که خود چه چیز بخور
آنچه من می خورم تو نیز بخور
من که از حال خود بدم آگاه
دیده بودم بلای این یک ماه
به کنایات کردمش حالی
که بود جیبم از درم خالی
گفت تدبیر حالت آسانست
شهر تهران نه چون خراسانست
پیش خود گفتم این نکو باشد
زین پس امید من به او باشد
الغرض زین خبر چو بی خبران
خواستم عذر ره ز همسفران
از رفیقان راه واماندم
همه رفتند و بنده جا ماندم
چند تومان به زحمت بی مر
قرض کردم از این در و آن در
به امیدی که کار آسان است
مسقط الرحل ما لرستان است
قصه کوته بدین تمنی خام
بنده ماندم چنین دو ماه تمام
ز اتفاقات شد سفر موقوف
شد دلش جانب دگر معطوف
گفت با من کنون بیا چالاک
بشتابیم جانب املاک
چند روزی ز مردم موذی
دور باشیم ما به فیروزی
گفتم این قصه سخت بی ثمر است
خود بروجرد رفتن دگر است
این سخن پرگره چو موی من است
به درازی چو آرزوی من است
من کجا جویبار ساوه کجا
مرد جنگی کجا کجاوه کجا
الغرض دست دادم و گفتم
تو سلامت بمان که من رفتم
گفت روزی درنگ باید کرد
تا بگویم تو را چه شاید کرد
بنده أمن یجیب را خواندم
جای یک روز هفته ای ماندم
چون بدیدم که قصه گشت دراز
ساز و برگ سفر نمودم ساز
به دوصد آه و زینهار و امان
قرض کردم چهل عدد تومان
مبلغی قرض پیش را دادم
مابقی را به کیسه بنهادم
که بلیطی گرفته با گاری
سوی مشهد روم به چاپاری
ناگهان نامه ای ز کلکته
داد حبل المتین که البته
ساز ره ساز کن که جا خالی است
بی تو جانم قرین بدحالی است
گر بیایی به سوی ما یارا
شاد و خرم کنی دل ما را
من به سردار قصه را گفتم
ذره ای زین حدیث ننهفتم
گفت صد به هزار به به به
ساز ره کن که قصه شد کوته
گفتم این ره نه زان مجازی هاست
این هنوز اول درازی هاست
بهر انجام این ره پر طول
پول می باید و ندارم پول
گفت ما مبلغی کنیم نیاز
مابقی را تو خود مهیا ساز
من چو گربه به مرنو افتادم
مدتی در تک و دو افتادم
شصت تومان ز یک بلورفروش
قرض کردم به صد فغان و خروش
این طلبکار بنده منجلی است
نام او حاج میرزاعلی است
خشک رو و مقدس است بسی
من ندیدم چو او عبوس کسی
الغرض بین این سؤال و جواب
پانزده روز درگذشت چو آب
پول ها رفته رفته اندک شد
خاطرم زین قضیه مندک شد
گفتم این خود دگر چه سرسختیست
این چه رنج است و این چه بدبختیست
نه به کلکته رفتم و نه به طوس
مانده از هر دو ره به آه و فسوس
پس یکی نامه ای به حال فگار
عرض کردم به خدمت سردار
که برادر دلم به جان آمد
کارد آخر به استخوان آمد
یا بگو ها و یا بگو که نخیر
به سلامت ز ما و از تو به خیر
از پس چار روز بود و نبود
در جواب من این چنین فرمود
خود تو دانی که دست تنگم من
با فلک روز و شب به جنگم من
چند روزی دگر تأمل کن
با قضا و قدر تحمل کن
زین سخن بنده سخت بور شدم
چون گدای لب تنور شدم
من در این حال ماندم اندر بند
رفت سردار جانب دربند
پول ها جمله خرج شد هیهات
قرض هم کس نداد بر من لات
بهر سردار ساختم بدرود
یک قصیده که مطلعش این بود
من بنده مسکین را ای رادخداوند
در بند نهادی و برفتی سوی دربند
در بند تو بودم من زین پیش و کنون نیز
شاید که نباشی تو مرا اکنون در بند
باری احوال بنده این باشد
شاید انصاف اگر چنین باشد
امرایی که رادمردانند
دوستان را چنین نگردانند
این بدان گفتم ای ستوده خصال
که بدانی تغیر احوال
آرزوها بسی دراز بود
به حقیقت رسی مجاز بود
هله سردار راد در دربند
شده خرم به شادمانی چند
بنده ز اندیشه طلبکاران
شده پنهان به خانه یاران
بس که دستم تهی است از دینار
کرده ام ترک چایی و سیگار
گر دو روزی دگر چنین برود
شام و ناهار نیز ترک شود
زان سپس بنده باد خواهم خورد
یاد سردار راد خواهم خورد
آن که از بیم بنده ناچیز
سوی دربند می گریزد تیز
وان که در دوستی وفادار است
در مواعید خویش پادار است
وان که این بنده را به گفته خویش
کرد در غربت این چنین درویش
باری این جمله زود می گذرد
لیک دهر این ز یاد می نبرد
یاد باد آن که این سخن فرمود
که به جانش هزار بار درود
بر این منگر که ذوفنون آید مرد
در عهد و وفا نگر که چون آید مرد
از عهده عهد اگر برون آید مرد
از هرچه گمان بری فزون آید مرد
