بخش ۵۸ - فصل (چرا نیت مومن بهتر از کردار وی است؟)

بدان که رسول ص گفته است نیه المومن خیر من عمله نیت مومن بهتر از کردار وی است و بدین آن نخواسته است که نیت بی کردار بهتر از کردار بی نیت که این خود پوشیده نماند که کردار بی نیت عبادت بود و نیت بی کردار طاعت بلکه معنی آن است که طاعت وی به تن است و به دل و این دو جزو است و از این هردو آن یکی که به دل است بهتر و سبب این آن است که مقصود از عمل این است تا صفت دل بگردد و مقصود از نیت و عمل دل آن نیست تا صفت تن بگردد

و مردمان چنان پندارند که نیت برای عمل می باید و حقیقت آن است که عمل برای نیت می باید که مقصود همه گردش دل است و سعادت و شقاوت وی راست و تن اگرچه در میان خواهد بود ولکن تبع است همچون اشتر اگرچه حج بی وی نیست ولکن حاجی وی نیست و گردش دل خود یک چیز بیش نیست آن که روی از دنیا به آخرت آورد بلکه از دنیا و آخرت به خدای تعالی آورد

و روی دل بیش از خواست و ارادت وی نیست چون غالب بر دل وی دنیا بود روی با دنیا بود و علاقت وی به دنیا خواست وی بود و در ابتدای آفرینش چنین است چون خواست حق تعالی و دیدار آخرت غالب شد صفت وی بگشت و روی با دیگر جانب کرد پس از همه اعمال مقصود گردش دل است از سجود نه مقصود آن است که پیشانی بگردد تا از هوا بر زمین رسد بل آن که صفت بگردد و از تکبر به تواضع میل کند و مقصود از الله اکبر نه آن است که زبان بگردد و بجنبد بل آن که دل از تعظیم خویش بگردد و معظم خدای تعالی شود و مقصود از سنگ انداختن در حج نه آن است تا جای سنگریزه زیادت شود یا دست حرکت کند بلکه آن که دل بر بندگی راست بایستد و متابعت و تصرف عقل خویش در باقی کند و طوع فرمان شود و عنان خویش از دست خویش بیرون آرد و به دست فرمان دهد