فصل هفتم - تقابل صفات فاضله و اوصاف نکوهیده

از آنچه گفتیم معلوم شد که در برابر هر صفت نیکی اخلاق رذیله غیر متناهیه ای از دو طرف افراط و تفریط است و لیکن هر یک را اسم معین و نام علیحده ای نیست بلکه شمردن جمیع ممکن نیست و شمارش تعداد جمیع در شأن علم اخلاق نیست بلکه وظیفه آن بیان قاعده کلیه آن است که جمیع در تحت آن مندرج باشند

و قاعده کلیه آن است که دانستی که اوصاف حمیده حکم وسط را دارند و انحراف از آنها به طرف افراط یا تفریط هر یک که باشد مذموم است و از اخلاق رذیله است

پس در مقابل هر جنسی از صفات فاضله دو جنس از اوصاف رذیله متحقق خواهد بود و چون دانستی که اجناس و سر فضایل چهارند پس اجناس رذایل هشت خواهند بود و رذیله ضد حکمت است

یکی جربزه که کار فرمودن فکر است در زاید از آنچه سزاوار است و عدم ثبات فکر در موضعی معین و این در طرف افراط است

و دیگری بلاهت و آن معطل بودن قوه فکریه و کار نفرمودن آن در قدر ضرورت یا کمتر از آن است و این در طرف تفریط است و گاهی از اول به فطانت و از دوم به جهل بسیط تعبیر می شود

و دو تا در مقابل شجاعت اند یکی تهور که آن رو آوردن به اموری است که عقل حکم به احتراز از آنها می نماید و این در طرف افراط است و دیگری جبن و آن رو گردانیدن از چیزهایی است که نباید از آنها روگردانید و آن در جانب تفریط است