و اما معالجه تفصیلی آن آن است که باعث و سبب غیبت کردن خود را پیدا کنی و سعی در قطع آن نمایی و بیان این مطلب آن است که از برای غیبت کردن اسبابی چند است
اول غضب زیرا هرگاه از شخصی آزرده باشی و بر وی خشم گیری و او حاضر نباشد در این وقت به مقتضای طبع زبان به مذمت او می گشایی تا به آن وسیله غیظ خود را فرونشانی
دوم عداوت و کینه است که با کسی دشمنی داشته باشی و از راه عداوت بدی او را ذکر کنی
سوم حسد است چنان که مردم کسی را تعظیم و تکریم کنند یا او را ثنا و ستایش گویند و تو از راه حسد متحمل آن نتوانی شد و به این سبب مذمت او کنی و عیوب او را ظاهر سازی چهارم مزاح و مطایبه نمودن و اوقات به خنده و لهو و لعب گذرانیدن به نقل احوال و اقوال و افعال مردم بدون قصد اهانت و خواری رسانیدن
پنجم قصد سخریت و استهزاء و اهانت رسانیدن است زیرا استهزاء چنانچه در حضور است غایبانه نیز متحقق می شود
ششم فخر و مباهات است یعنی اراده کنی که فضل و کمال خود را ظاهر سازی به وسیله پست کردن غیر چنان که گویی فلان کس چیزی نمی داند یا رشدی ندارد یا به خیال حاضران اندازی که تو از آن بهتر و بالاتری
و معالجه این شش نوع به علاج این شش صفت خبیثه است چنان که در سابق مذکور شد
هفتم امری قبیح از کسی صادر شده باشد و آن را به تو نسبت داده باشند و تو خواهی از خود دفع کنی گویی من نکرده ام و فلان کس کرده
و علاج این آن است که بدانی که به غیبت آن شخص داخل غضب الهی می شوی پس اگر قول تو را قبول می کنند این عمل را از خود نفی کن و چه کار به نسبت دادن به دیگری داری و اگر قول تو را قبول نمی کنند نسبت دادن آن به دیگری را نیز از تو نخواهند پذیرفت
هشتم تو را نسبت دهند به امر قبیحی و خواهی قبح آن را برطرف کنی از این جهت می گویی فلان شخص این امر را نیز مرتکب شده چنان که اگر چیز حرامی خورده باشی یا مال حرامی قبول کرده باشی گویی فلان عالم نیز چیز حرام خورد یا مال حرام را گرفت و او از من داناتر است و چنانچه متعارف است که می گویند اگر من ربا گرفتم فلان شخص نیز گرفت و اگر من شراب خوردم فلان کس نیز خورد و شکی نیست که این عذر بدتر از گناه است زیرا علاوه بر این که فایده ای از برای رفع گناه اول نمی کند مرتکب گناهی دیگر که غیبت باشد نیز شده ای و حمق و جهل خود را بر مردم ظاهر نموده ای زیرا که هرگاه کسی داخل آتش شود و تو توانی داخل نشوی البته با او موافقت نخواهی کرد و اگر موافقت کنی در کمال حماقت و سفاهت خواهی بود و طایفه ای از اشقیای عوام که دلهای ایشان آشیانه شیطان گردیده و عمرشان در معصیت پروردگار صرف شده و این قدر از مظلمه مردم بر گردنشان جمع آمده و امید استخلاص به جهت ایشان نیست به این جهت نفس خبیثشان طالب آن گشته که معاد و حساب و حشر و نشری نباشد و شیطان لعین چون این میل را در دل ایشان یافته از کمین بیرون آمده و به وسوسه ایشان پرداخته و انواع شک و شبهه در خاطرشان انداخته و اعتقادشان را سست و ضعیف ساخته و به این جهت در معاصی پروردگار بی باک گردیده اند چون معصیتی از ایشان صادر شد در عذر آن چون نمی توانند که آنچه در باطن ایشان مخمر است از عدم اعتقاد اظهار نمایند و از شقاوت و تزویری هم که دارند نمی خواهند تن به اعتراف در دهند شیطان ایشان را بر آن می دارد که از اعمال ناشایست خود عذر بخواهند که فلان عالم نیز آنچه ما کرده ایم کرده و آنچه را ما مرتکب شده ایم مرتکب شده غافل از اینکه این عذر نیست مگر از جهل و حماقت زیرا اگر عمل این عالم اعتقاد تو را از معاد و حساب روز جزا برطرف کرد پس تو کافر گشته ای دیگر چه عذر می خواهی و اگر برطرف نکرده کردن آن شخص از برای تو چه فایده ای دارد
علاوه بر این اگر عمل بعضی از کسانی که خود را داخل علما کرده اند و نام عالم بر خود نهاده اند باعث اقتدای تو به ایشان می شود چرا باید اقتدا به این عالم که او نیز رد شقاوت و خباثت مانند تو هست و علم بر او و زر و وبال است کرده باشی و چرا اقتدا نمی کنی به علمای آخرت و طوایف انبیا و اولیاء و حال آنکه ایشان اعلم و اکمل اند و سرچشمه علم و معرفت اند نهم از بواعث غیبت موافقت و همزبانی با رفیقان است یعنی چون هم صحبتان خود را مشغول خبث بینی تصور کنی که اگر ایشان را منع کنی یا با ایشان در آن خبث موافقت نکنی از تو تنفر کنند و تو را بدگل شمارند و به این جهت تو نیز با ایشان هم مشربی کنی تا به صحبت تو رغبت نمایند و شبهه ای نیست که در این صورت عجب احمقی خواهی بود که راضی به این می شوی که امر پروردگار خود را ترک کنی
و دست از رضا و خشنودی او برداری و از نظر برگزیدگان درگاه او از ملایکه و انبیا و اولیا بیفتی که جمعی از اراذل و اوباش از تو راضی باشند بلکه این دلالت می کند بر این که عظم ایشان در نزد تو بیشتر از عظم خدا و پیغمبران است و چه شک که چنین کسی مستحق و سزاوار لعن بی شمار و عذاب روز شمار است
دهم چنان مظنه کنی که شخصی در نزد بزرگی زبان به مذمت تو خواهد گشود یا شهادتی که از برای تو ضرر دارد خواهد داد بنابراین صلاح خود را در آن بینی که پیش دستی کنی و او را در نزد آن بزرگ معیوب وانمایی یا دشمن خود قلم دهی که بعد از این سخن او در حق تو بی اثر و کلام او از درجه اعتبار ساقط باشد و چنین کسی خود را نزد پروردگار جبار ضایع و بی اعتبار خواهد کرد به مظنه اینکه کسی او را در پیش مخلوقی بی اعتبار خواهد کرد و خدا را دشمن خود می کند به گمان اینکه دیگری بنده ای را دشمن او خواهد کرد
پس زهی سفاهت و بی خردی که به مرض توهم و خیال خلاص از غضب مخلوقی در دنیا که جزم و یقین نباشد خود را به یقین در هلاکت آخرت می اندازد و حسنات خود را نقد از دست می دهد به توقع دفع مذمت مخلوقی به نسیه
یازدهم ترحم کردن است بر کسی زیرا می شود که شخصی چون دیگری را مبتلا به نقصی یا عیبی بیند دل او بر او محزون گردد اظهار تألم و حزن خود را نماید و در آن اظهار صادق باشد چنان که شخصی در نزد بعضی پست و بی اعتبار شده باشد و تو به این جهت محزون شده آن را در نزد دیگران اظهار نمایی
دوازدهم اگر معصیتی از کسی مطلع شوی از برای خدا بر او غضبناک گردی و به محض رضای خدای تعالی اظهار غضب خود نمایی و نام آن شخص و معصیت او را ذکر کنی و بسیاری از مردم از مفسده این دو قسم غافل اند و چنان پندارند که ترحم و غضب هرگاه از برای خدا باشد ذکر اسم مردم ضرر ندارد و این خطا و غلط است زیرا همچنان که رحم و غضب از برای خدا خوب است غیبت مردمان حرام و بد است و مجرد ترحم یا غضب باعث رفع حرمت آن نمی گردد
و بسا باشد که از برای غضب کردن بواعث دیگری نیز باشد که نزدیک به یکی از اینها که مذکور شد بوده باشد و فساد آنها نیز از آنچه مذکور شد معلوم می شود
فصل چهارم مواضعی که غیبت در آنها جایز است چون حرمت غیبت و معالجه آن را دانستی بدان که چند موضع است که غیبت در آنجا جایز است
اول تظلم و استغاثه کردن در نزد کسی که احقاق حق او تواند کرد و انتقام ظلمی که بر او شده تواند کشید یا اعانت او را تواند نمود ولیکن شرط آن است که در شکایت ظالم به خصوص ظلمی که بر او واقع شده اکتفا نماید و زبان به اظهار عیبی دیگر از آن ظالم نگشاید
دوم اظهار عیوب شرعیه کسی را کردن به قصد امر به معروف و نهی از منکر برای رضای خدا نه به قصد رسوایی او بر وفق هوا و هوس و ج این ج در جایی باشد که فایده در رفع منکر بکند و بر وفق شریعت باشد نه در نزد ظالم بی باکی که از حد شرع تجاوز کند یا در جایی که فایده ای بر آن مترتب نشود
سوم در نصیحت کسی که با تو مشورت کند در خصوص معامله کردن با کسی یا شراکت یا داد و خواست یا رفاقت و امثال آن که در این صورت ذکر عیبی از آن شخصی که مدخلیتی در آن باب دارد جایز است به شرطی که احتیاج به ذکر آن عیب باشد اما اگر احتیاج نباشد و به همین قدر گفتن که من صلاح تو را نمی دانم و نحو آن اکتفا بشود باید به همین اکتفا کرد و تصریح ب عیب آن شخص نکرد
چهارم ارشاد و نصیحت مومنی هرگاه با فاسق بداخلاقی مصاحبت و اختلاط نماید و از احوال او مطلع نباشد و مظنه آن باشد که اعمال بد او به رفاقت در این مومن سرایت کند در این صورت نیز اظهار نمودن عیوبی که در این مطلب دخل دارد جایز است
پنجم اظهار کردن عیوب خفیه مریض نزد طبیب به جهت معالجه
ششم اظهار عیوب شاهد و راوی حدیث به جهت جرح نمودن شهادت او یا رد حدیث او و لیکن در این خصوص باید به قدری که جرح او بشود اکتفا نمود و در نزد کسی باشد که می خواهد به شهادت یا حدیث او عمل کند
هفتم اظهار عیب عالمی یا حاکم شرعی که قابلیت فتوی و حکم نداشته باشد و متصدی آنها شود از برای رد فتوی و حکم او هرگاه کسی از احوال او بپرسد یا فتوی یا حکم مخالف حقی از او صادر شده باشد
هشتم هرگاه کسی مشهور به لقبی باشد که دلالت بر عیبی از او کند مثل اعرج و احوال و امثال اینها که شناسانیدن او به آن لقب ضرر ندارد هرگاه به نوعی دیگر ممکن نباشد و از شنیدن او را ناخوش نیاید اما هرگاه اکراه داشته باشد یا ممکن باشد شناسانیدن او به عبارتی دیگر جایز نیست
نهم هرگاه مجاهر به فسقی باشد و مضایقه از اظهار نداشته باشد بلکه آن را اظهار کند یا علانیه مرتکب آن باشد غیبت او در آن فسق ضرر ندارد اگر چه او را ناخوش آید بلکه اظهر آن است که غیبت چنین شخصی مطلقا جایز است اگر چه در فسقی باشد که آن را ظاهر نکند و از اظهار آن مضایقه داشته باشد
دهم شهادت دادن در موضعی که باید شهادت داد چه در حقوق الناس یا حقوق الله
یازدهم در رد اقوال اهل بدعت و ضلالت
دوازدهم غیبت کفار و کسانی که مخالف مذهب شیعه اثنی عشریه اند که در این صورت نیز اقوی جواز غیبت آنهاست
سیزدهم کسی که خود را منسوب به دیگری نماید و منسوب به او نباشد جایز است رد نسبت او را کردن
چهاردهم غیبت غیر معینی یا طایفه غیر معینه ای که کسی نفهمد که مراد کیست آن نیز جایز است مثل اینکه بگویی امروز گفتار احمقی یا نادانی شدم یا فاسقی چنین گفت و چنین کرد و امثال اینها به شرطی که آن شخص بر شنونده معلوم نباشد و هرگاه بعضی امارت و علامات باشد که معلوم شود کیست اظهار عیب او حرام است
مواضعی که بعضی از علما حکم به تجویز غیبت کرده اند
و چند موضع دیگر هست که بعضی از علما تجویز غیبت در آنها کرده اند
اول هرگاه دو کس مطلع باشند برعیب شخصی در این صورت بعضی تجویز کرده اند که یکی از آن دو کس آن عیب را با یکی دیگر به تقریبی ذکر کنند
دوم غیبت جمعی که محصور نباشند مثل اینکه بگوید فلان طایفه یا اهل فلان ده یا اهل فلان فلان عیب را دارند
سوم کسی که اصرار بر معصیتی داشته باشد بعضی گفته اند جایز است ذکر آن معصیت از او
چهارم ذکر عیبی از کسی که اگر بشنود مضایقه نداشته باشد اگر چه عیب شرعی نباشد یا عیب شرعی باشد اما مجاهر به آن نباشد
و حق آن است که در همه این چهار صورت نیز غیبت حرام است و دلیلی بر استثنای آنها نیست
بدان که هرگاه کسی غیبت دیگری را کرده باشد کفاره آن این است که ابتدا توبه نماید و پشیمان شود و بعد از آن اگر آن شخصی که غیبت او شده زنده باشد و دسترس به او باشد و شنیده باشد از او حلیت حاصل نماید و تطییب خاطر او کند
و همچنین اگر نشنیده باشد و در اظهار آن مظنه فسادی یا عداوتی نباشد اما اگر مظنه عداوت بوده باشد یا دسترسی به او نباشد در این صورت از برای او استغفار کند و طلب آمرزش نماید و از برای او اعمال صالحه به جا آورد که در روز قیامت عوض غیبت او شود
