فصل - اقسام توبه و بیان آنها

بدان که دانستی که توبه عبارت است از پشیمانی بر معصیتی که از آدمی سرزده و عزم بر ترک آن درآینده و همین قدر در قبول توبه کافی نیست بلکه باید دانست که گناهی که از آدمی سرزده یا محض حق الله است و غیر خدای را در آن حقی نیست یا در آن حق الناس نیز هست

پس اگر از قسم اول باشد آن نیز بر دو قسم است

یا چیزی است که قضا و تلافی از برای آن واجب نیست مثل شرب خمر و ساز زدن و امثال اینها و در توبه این قسم همان پشیمانی و عزم بر ترک و حزن و اندوه در ارتکاب آن در قبول توبه کفایت می کند

و یا چیزی است که تلافی آن شرعا لازم است چون نماز و روزه و زکوه و خمس و کفاره و امثال اینها و در این قسم علاوه بر پشیمانی و عزم بر عدم ارتکاب آن معصیت به قدر امکان آنچه را ترک نموده قضا می نمایی تا دیگر یقین به بقای قضا در ذمه خود نداشته باشی

و اگر از قسم دوم باشد که در آن حق مردم نیز باشد پس چون لامحاله در آنها حق الله نیز هست باید تلافی حق الله آن را به ندامت و پشیمانی و حسرت و حزن و الم و عزم ترک نمودن آن را بکند

و اما حق الناس پس آن حق یا حقی است که تعلق به مال می گیرد یا بدن یا به عرض و آبرو یا به حرم و أهل