بخش ۴۰ - صف سی و دوم

هر چیزی که او را بیابند یکبار و آنگه نابوده شود پس بار دیر همچنان پیدا آید و آن نابوده شده جایی نبود کز آن همانجای پیدا آمد آن چیز جزیی باشد از کلی که از آن کل پیدا شود و بدان کل باز شود چنانک موجود است اندر شخص مردم گرمی و سردی و تری و خشکی اندر وقتی و باز نابوده شود به مرگ جسمانی آن مردم یا مران را به ذات او نیابند البته و باز به وقتی دیگر پیدا شود اندر شخص دیگر همچنانک پیش از آن جای دیگر بوده بود

پس دانسته شد که این جزء های گرمی و سردی و تری و خشگی را کلهاست که این جزء ها از آن است و بدان باز شود پس گوییم که همچنین چون باز یافتیم جوهری که او را شناخته نیک و بد است و اثر کرد اندر شخص مردم و او اندر یابنده پوشیدها بود پس آن شخص مردم که این گوهر از آن پیدا شده بود ناپدید شد و باز ماننده آن شخص دیگر پیدا شد که اندران شخص پیش از پیدا شدن آن جوهر اثری بود بدانستیم که این جزییست که همی پیدا شود از کلی و باز بدو باز شود پس درست شد که نفسهای جزیی را کل است و آن کل به عالم طبیعت محیط است و نیز اتفاق است میان اهل علم و حکمت که صورت مردم عالم صغیر است و عالم بزرگ ایشان کبیر است پس گوییم که جزء های انسان کبیر که عالم است پراگنده است و منفعت های آن پیدا نشود مگر اندر عالم صغیر که مردم است و جزءهای او مجموع است پس درست شد که عالم صغیر که مردم است غرض آفریدگار است که انسان کبیر را آفرید که عالم است و این جزءهاست از کل خویش که منفعت های عالم اندرو همی پدید آید و همچنین جزءهای عالم با منفعت های او پیدا نشود مگر به کسب کردن این نفسهای جزیی از کل خویش مر فایده های او را و چون مر نفس های مردم را الفنجیده یافتیم اندر عالم آن عالم دانستیم که مرین جزءها را کلی هست از بهر آنک اندر عالم هیچ کلی کسب نکند از چیزی همچون خویشتن کل بلک جزء کسب کند از جزیی دیگر همچون خویشتن چون زمینی کلی که زیادتی نمی جوید از زمینی دیگر و نه کل آب زیاد همی جوید از آبی دیگر کل همچون خویشتن و نه کل هواء کسبی همی کند از هوایی دیگر و نه آتش کل زیادتی همی گیرد از آتشی دیگر بلک جزءهای خاک را همی ببنیم کز دیگر جزءهای خاک زیادت همی پذیرد و قوی همی شود و همچنان جزءهای دیگر او که از جزءهای کل خویش هر یکی قوی همی شود و زیادت همی گیرد و کل هر یکی ازین چهار رکن بر حال خویشتن است بی هیچ زیادت و نقصان و بی نیاز است کلها از کسب و چون این مقدمات دانسته شد و نفسها را یافتیم که اندر شخصها فایده همی گیرد از دیگر نفسها که اندر دیگر شخصهااند دانستیم که نفسها اندر حد جزیی اند که فایده دهنده و فایده پذیرنده اند و چون نشان جزیی نفسها بدین روی که زیادت پذیرند از مانندان خویش درست پیدا آمد که این نفسها را کلی هست که پدید آمدن ایشان ازوست و بازگشتن شان بدوست