بخش ۷۸ - جواب

او را گوییم که حقیقت از چیزها به گواهی عقل پیدا آید و اندر عقل یافته آنست که همه باید که بدی ها نیک شود و نمی باید که نیک ها بد شود و معلوم است که بازگشت هر چیزی بدان باشد کزو پیدا شود پس پیدا شد که نهایت بدی ها نیک است و از نیک مر او را گذر نیست و نهایت نیک ها بد نیست چه نیک خود نهایت است و نهایت را نهایت نیست و چون معلوم شد که نهایت بدها نیک است معلوم شد که آغازش بودش همه بودها نیک است تا نهایت همه بودها به نیکی باشد از بهر آنک بازگشت هر چیزی بدان باشد که آغاز از آن بوده است و توحید محض آنست که گوییم مبدع حق پاک است از نیکی و بدی بیافرید مر عقل را و همه نیکی را اندر ذات او حاصل کرد به امر خویش بی واسطه و چون مر یکی بود لازم آید که آنچه از او بود یکی بود و آن یکی نیک محض بود بی هیچ بدی و نظر عقل که پدید آمد به فرمان مبدع حق نفس بود که بپذیرفت فایده های عقلی را بی مکان و بی زمان و بی هنگامی و از نفس کلی همه نیکی است به ذات خویش و او را دو علم است یکی تمام و دیگری ناتمام آنک تمام است از جهت ذات نفس است که او تمام است اندر باب پذیرفتن فایده های عقلی و آنچ نه تمام است از جهت معلول اوست و آن هیولی است که عاجز است از پذیرفتن قوت نفس کلی به تمامی و دلیل بر درستی این دعوی این ست که هر صانعی را از مردم هم چنین دو علم است یکی تمام و یکی ناتمام آنچ تمام است مقصود صانع است چون کرسی که او مقصود درودگر است و تمام است و آنچ نا تمام است از عاجزی دست افزار است و آن تراش ها و سربارهای جواب ها است و عمل نفس آنک تمام است آغاز حرکت وهمی است تا هیولی کز او پدید آم و عاجزی هیولی آنست که او مر ذات خویش را پدید نتواند آوردن مگر به یاری صورت که آن از طبیعت است و چون کز پدید آوردن ذات خویش بی یاری چیزی دیگر عاجز باشد نه چون چیزی باشد که او بی نیاز باشد از یاری کردن چیزی دیگری مر پدید آوردن ذات خویش را و آن نفس است که بی نیاز است از چیز دیگر به نظر عقل که بدو رسیده است پس اندر ابداع مبدع حق چیزی نیست از بدی و نیز اندر نفی کردن بدی از جوهر عقل اثبات ذات است و اندر اثبات کردن بدی اندر جوهر عقل نفی کردن ذات عقل است و نیست اندر جوهر عقل آنک نفی کند مر ذات او را پس اندر جوهر عقل چیزی نیست از بدی که اثبات شود بل کز جهت نفی توان گفتن اندر عقل مر بدی را چنانک گویی بدی اندر عقل نیست و اگر اندر جوهر عقل چیزی از بدی ثابت بودی و جوهر او اصل همه نیک هاست اختلاف اندر جوهر او موجود بودی و چیزی که اندر جوهر او اختلاف باشد مر او را تباه شدن لازم آید و چیزی که او تباه شونده باشد بر او ایمنی نباشد و بدو میل نکند خرد جزیی و نفس های خرد یافته میل کند به فایده گرفتن از عقل و توافق بودن بر اثبات جوهر عقل و دور کردن مر او را از تباه شدن – پس درست شد به گواهی عقل جزیی که جوهر عقل کلی از استحالت دور است و نیک ها اندرو موجود است و هر چه نیک ها اندر جوهر او موجود باشد بدی ها از جوهر او دور باشد و نیز جای بازگشتن نفس ها آنک پیغمبران علیهم السلام خلق را بدان امید دادند بهشت است و بدی را از آنجای نفی کردند و گفتند که اندرو مرگ نباشد چنانک خدای تعالی گفت قوله تعالی لا یذوقون فیها الموت الا الموته الاولی و وقیهم عذاب الجهیم گفت نچشد اندر بهشت مرگ مگر آن مرگ نخستین و نگاه داشت ایشان را خدای از عذاب دوزخ و گفتند کز شراب بهشت درد سر نباشد ونه سپری شود چنانک گفت قوله لا یصدعون عنها و لا ینزفون پس چون جای ثواب بدین منزلت است از بی خلافی و آن اضافت عقلی است مر نفس کلی را که بهشت اوست بدین جوهر عقل که به وحدت باری تعالی و تقدس آفریده است دور است از همه بدی ها