بخش ۸۸ - جواب

او را گوییم آنکه تو همی بینی به وقت آفتاب گرفتن آن قرص سیاه آن نه جرم مهر است بی نور بلک آن جرم ماه است که برابر شدست با قرص مهر و باز داشته است مر روشنایی آفتاب را از زمین و مهر چشمه ازو دورست که بآسمان چهارم است و قرص ماه بآسمان نخستین است و مهر بدان وقت که ما مر او را گرفته بینیم به حال خویش روشن است بر فلک خویش و آن تیره که همی بینیم جرم ماه است و جرم ماه شفاف نیست اعنی که روشنی ازو بیرون نگذرد بلک چون آیینه ایست که از آهن باشد که چون آفتاب بر روی آیینه اندر تا بد عکس ازو روشن باز جهد و چون بر پشت آیینه تابد روشنی آفتاب سوی روی آیینه بیرون نتابد و گر جرم ماه شفاف بودی چنانک نور ازو بگذشتی ماه هرگز نقصان نپذیرفتی و گر جرم ماه به نور زیادت و نقصان نپذیرفتی حال عالم گردنده نبودی و هیچ چیز خام از میوه ها پخته نشدی و هیچ نا رسیده نرسیدی و مهر را کسوف شودی و بسیار حکمت که اندر زیادت و نقصان نور ماه بسته است باطل شدی و لکن چون جرم ماه چنان نیست که نور ازو بگذرد چون مهر ازو بر گوشه یی بتابد آن گوشه ازو نور پذیرد و ما به زمین مران گوشه را به بینیم بر مثال پاره یی از دایره و هر چند آفتاب رو با روی تر شود روشنی او بیشتر بینیم تا به مقابله برسد که همه قرص ماه بروشنی آفتاب از جانب زمین به نور آراسته شود اما بباید دانستن که همیشه یک روی ماه از آفتاب تمام روشن است و لکن تابش آن روشنی به همه وقت سوی زمین نیست و کسانی که در این علم دست دارند بدانند حقیقت آنچ ما دانستیم گفتیم درین معنی و اندرین شرح که بکردیم جواب بوالهییم گرگانی گفته شد که او اندر قصیده سوالات خویش این سوال بکند و اکنون به شرح سخن خویش باز شویم گوییم که مر امر باری سبحانه به حقیقت عقل کلی شناسد که بدو پیوسته است پیوستن نور بآفتاب و همها را سوی امر که او چیزی نیست راهی نیست و عقل که نخست چیز است مایه و همها است وزو به نفس های جزیی اثر پیوسته است و ما نیز هویت عقل را بدان تاثیر دانیم کزو بما پیوسته است بره نمایی نایبان او پیامبران علیهم السلام و نشاید که گوییم ما عقل را اندر یافته ایم که اگر چنین گوییم گفته باشیم که ما بر عقل محیطیم بلک گوییم عقل اندر ماننده ماست ذات خویش و دیگر چیزها را چنانک خدای تعالی همی گوید قوله لا ثدر که الابصار و هو یدرک الا بصار و هو اللطیف الخبیر فرمود که اندر نیابد مرورا دیدارها و او اندر یابد مر دیدارها را و او جزء ها ندارد و خبر یافته است پس گوییم که عقل اندر ما اثر کرد تا بآن اثر کزو یافتیم مرورا بشناختیم و شناختن ما مرو را دلیل است بر اثر کردن او در ما از بهر آنک چون ما مرو را بدانستیم حال ما دیگر شد از آنچ بود ازیرا که نادان که دانا شود چنان باشد که مرده زنده شود و بزرگ حال گشتی باشد مرده زنده شدن و عقل کلی تا بدر یافتن ما مرورا دیگر حالی نپذیرفت بلک او بر حال خویش بود و دلیل این اندر محسوسات موجود است چون ما اندر چیزی دیدنی بنگریم صورت آن چیز اندر چشم ما اثرکند تا نفس ما مر آنرا از پس آن پرده نیک اندر بیند پس آن چیز دیدنی بر حال خویش باشد و اثر او اندر چشم ما افتد تا حال چشم ما دیگر شود بدانچ اندرو صورتی پیدا آید که پیش از آن صورت اندرو نبود پس درست شد که محسوس همی اندر حس اثر کند نه حس اندر محسوس چه محسوس بر حال خویش است و حاس را همی حال بگردد بدیدن چیزی که ندیده است پس گوییم که عقل جزیی اندر ما اثراست از عقل کلی و نطق – اعنی سخن گفتن – اند ما اثر است از نفس کلی اندر و ما باثر نفس که به ما رسید مرورا بشناختیم و اندر نتوانستیمش یافتن چنانک اوست و دلیل بر آنک تمییز ما اثر است از عقل و نطق ما اثر است از نفس آنست که نخست مامر چیزی را به عقل بیابیم آن وقت مرورا به نطق بیرون توانیم دادن پس گوییم که وهم ما کالبد است مر علم الهی را و علم روح آن کالبد است و خیال بستن ما مر معنی را از معنی ها کالبد است مرو هم ما را و باز اندیشه ما کالبد است مر آن خیال را و باز حفظ ما یعنی - یاد گرفتن – کالبد است مر اندیشه را و باز تمییز – اعنی جدا کردن بد از نیک – کالبد است مر حفظ را و باز نطق را – اعنی و باز طبع کالبد است مر حس را و جملگی این همه کالبدها روشن شده است اندرین هیکل آفریننده که جسد است و همچنین عقل کلی کالبد است مر امر باری را و امر باری روح عقل است و دیگر حدود علوی و سفلی هر یکی کالبد است مر آن حد را کزو برتر است و همه جمله نور یافته اند بکلمه باری سبحانه و حال اندر ترکیب عالم همین است از آنچ هوا گرد گرفته است مر زمین را و آب را و آتش گرد گرفته است مر هوا را و فلک نخستین گرد گرفته است مر آتش را و دیگر فلکها مر یکدیگر را جسمها گشتند و نفس کلی گرد گرفته است مر عالم را با آنچ اندروست بگرد گرفتن قدرت نه جسمی و بیرون ازین جسم کلی چیز نیست