آنچه او هم نو است و هم کهن است
سخن است و در این سخن سخن است
زآفرینش نزاد مادر کن
هیچ فرزند خوب تر ز سخن
تا نگویی سخنور ان مردند
سر به آب سخن فرو بردند
چون بری نام هر که را خواهی
سر برآرد ز آب چون ماهی
سخنی کاو چو روح بی عیب است
خازن گنج خانه غیب است
قصه نا شنیده او داند
نامه نا نبشته او خواند
بنگر از هرچه آفرید خدای
تا ازو جز سخن چه ماند به جای
یادگار ی کز آدمی زاد است
سخن است آن دگر همه باد است
جهد کن کز نباتی و کانی
تا به عقلی و تا به حیوانی
باز دانی که در وجود آن چیست
که ابدالدهر می تواند زیست
هر که خود را چنانکه بود شناخت
تا ابد سر به زندگی افراخت
فانی آن شد که نقش خویش نخواند
هرکه این نقش خواند باقی ماند
چون تو خود را شناختی به درست
نگذری گر چه بگذری ز نخست
و آن کسان کز وجود بی خبر ند
زین در آیند و ز ان دگر گذرند
روزن بی غبار و در بی دود
کس نبیند در آفتاب چه سود
هست خشنود هر کس از دل خویش
نکند کس عمارت گل خویش
هرکسی در بهانه تیزهش است
کس نگوید که دوغ من ترش است
بالغانی که بلغه ای کارند
سر به جذر اصم فرو نارند
صاحب مایه دوربین باشد
مایه چون کم بود چنین باشد
مرد با مایه را گر آگاه است
شحنه باید که دزد در راه است
خواجه چین که نافه بار کند
مشک را ز انگژه حصار کند
پر هدهد به زیر پر عقاب
گوی برد از پرندگان به شتاب
ز آفت ایمن نی اند نامور ان
بی خطر هست کار بی خطران
مرغ زیرک به جستجو ی طعام
به دو پای اوفتد همی در دام
هرکجا چون زمین شکم خواری ست
از زمین خورد او شکم واری ست
با همه خورد و برد ازین انبار
کم نیاید جوی به آخر کار
جو به جو هرچه زو ستانی باز
یک به یک هم بدو رسانی باز
شمع وار ت چو تاج زر باید
گریه از خنده بیشتر باید
آن مفرح که لعل دارد و در
خنده کم شده ست و گریه پر
هر کسی را نهفته یاری هست
دوستی هست و دوستدار ی هست
خرد است آن کزو رسد یار ی
همه داری اگر خرد داری
هرکه داد خرد نداند داد
آدمی صورت است و دیو نهاد
وان فرشته که آدمی لقب است
زیرکانند و زیرکی عجب است
در ازل بود آنچه باید بود
جهد امروز ما ندارد سود
کار کن زانکه به بود به سرشت
کار و دوزخ ز کاهلی و بهشت
هرکه در بند کار خود باشد
با تو گر نیک نیست بد باشد
با تن مرد بد کند خویشی
در حق دیگران بداندیشی
همتی را که هست نیک اندیش
نیکویی پیشه نیکی آرد پیش
آنچنان زی که گر رسد خاری
نخوری طعن دشمنان باری
این نگوید سر آمد آفاتش
وان نخندد که هان مکافاتش
گرچه دست تو خود نگیرد کس
پای بر تو فرو نکوبد بس
آنکه رفق تواش به یاد بود
به از آن کز غم تو شاد بود
نان مخور پیش ناشتا منشان
ور خوری جمله را به خوان بنشان
پیش مفلس زر زیاده مسنج
تا نپیچد چو اژدها بر گنج
گر بود باد باد نوروز ی
به که پیشش چراغ نفروزی
آدمی نز پی علف خواری ست
از پی زیرکی و هشیار ی ست
سگ بر آن آدمی شرف دارد
که چو خر دیده بر علف دارد
کوش تا خلق را به کار آیی
تا به خلقت جهان بیارایی
چون گل آن به که خوی خوش داری
تا در آفاق بوی خوش داری
نشنیدی که آن حکیم چه گفت
خواب خوش دید هرکه او خوش خفت
هرکه بد خو بود گه زادن
هم برآن خو ست وقت جان دادن
وانکه زاده بود به خوش خو یی
مردنش هست هم به خوش رو یی
سخت گیری مکن که خاک درشت
چون تو صد را ز بهر نانی کشت
خاک پیراستن چه کار بود
حامل خاک خاکسار بود
گر کسی پرسدت که دانش پاک
ز آدمی خیزد آدمی از خاک
گو گلاب از گل و گل از خار ست
نوش در مهره مهره در مار ست
با جهان کوش تا دغا نزنی
خیمه در کام اژدها نزنی
دوستی ز اژدها نشاید جست
که اژدها آدمی خورد به درست
گر سگی خود بود مرقع پوش
سگ دلی را کجا کند فرموش
دوستانی که با نفاق افتند
دشمنان را هم اتفاق افتند
چون مگس بر سیه سپید خزند
هردو را رنگ برخلاف رزند
به کز این رهزنان کناره کنی
بر خود این چار بند پاره کنی
در چنین دور که اهل دین پستند
یوسفان گرگ و زاهدان مستند
نتوان برد جان مگر به دو چیز
به بدی و به بدپسند ی نیز
حاش لله که بندگان خدای
این چنین بند بر نهند به پای
از پی دوزخ آتش انگیزند
نفط جویند و طلق را ریزند
خیز تا فتنه زیر پای آریم
شرط فرمانبر ی به جای آریم
به جوی زر نیازمند ی چند
هفت قفلی و چاربند ی چند
لاله را بین که باد رخت ربود
از پی یک دو قلب خون آلود
چو درمنه درم ندارد هیچ
باد در پیکر ش نیارد هیچ
گنج بر سر مشو چو ابر سفید
پای بر گنج باش چون خورشید
تا زمینی کز ابر تر گردد
از زمین بوس تو به زر گردد
کیسه زر بر آفتاب فشان
سنگ در لعل آفتاب نشان
تو به زر چشم روشنی و به دست
چشم روشن کن جهان خرد است
زر دو حرف است هردو بی پیوند
زین پراکنده چند لافی چند
دل مکن چون زمین زر آگنده
تا نگردی چو زر پراگنده
هر نگاری که زر بود بدنش
لاجوردی رزند پیرهنش
هر ترازو که گرد زر گردد
سنگسار هزار در گردد
کرده گیرت به هم به بانگی چند
از حلال و حرام دانگی چند
آمده لاابالی یی برده
سیم کش زنده سیم کش مرده
زر به خوردن مفرح طرب ست
چون نهی رنج و بیم را سبب ست
آنکه خود را ز رنج و بیم کشی
زر پرستی بود نه سیم کشی
ابلهی بین که از پی سنگی
دوست با دوست می کند جنگی
به که دل زان خزانه برداری
که ازو رنج و بیم برداری
تشنه را کی نشاط راه افتد
کی زید گر در آب چاه افتد
آنچ زو بگذرد و بگذاری
چند بندی و چند برداری
خانه دیو شد جهان بشتاب
تا نگردی چو دیو خانه خراب
خانه دیو دیوخانه بود
گر خود ایوان خسروانه بود
چند حمالی جهان کردن
در زمین حمل زر نهان کردن
گر سه حمال کارگر داری
چار حمال خانه بر داری
خاک و بادی که با تو مختلف ست
خاک بی الف و باد بی الف ست
خار کز نخل دور شد تاجش
به که سازند سیخ تتماجش
آری آن را که در شکم دهل ست
برگ تتماج به ز برگ گل ست
به که دندان کنی ز خوردن پر
تا گرامی شوی چو دانه در
شانه کو را هزار دندان است
دست در ریش هر کسی زآن است
تا رسیدن به نوش دارو ی دهر
خورد باید هزار شربت زهر
بر در این دکان قصابی
بی جگر کم نواله ای یابی
صد جگر پاره شد به هر سویی
تا در آمد پهی به پهلو یی
گردن صد هزار سر بشکست
تا یکی گرده ران ز گردن رست
آن یکی پا نهاده بر سر گنج
وین ز بهر یکی قراضه به رنج
نیست چون کار بر مراد کسی
بی مرادی به از مراد بسی
هر مرادی که دیر یابد مرد
مژده باشد به عمر دیر نورد
دیر زی به که دیر یابد کام
کز تمامی ست کار عمر تمام
لعل که او دیر زاد دیر بقا ست
لاله کآمد سبک سبک برخاست
چند چون شمع مجلس افروز ی
جلوه سازی و خویشتن سوز ی
پای بگشای ازین بهیمی سم
سر برون آر ازین سفالین خم
از سر این شاخ هفت بیخ بزن
وز سم این نعل چارمیخ بکن
بر چنین چاه بوریا بر سر
مرده چون سنگ و بوریا مگذر
زنده چون برق میر تا خندی
جان خدایی به از تنومند ی
گر مریدی چنانکه رانندت
بر رهی رو که پیر خوانندت
از مریدان بی مراد مباش
در توکل کم اعتقاد مباش
من که مشکل گشای صد گرهم
دهخدا ی ده و برون دهم
گر درآید ز راه مهمانی
کیست کاو در میان نهد خوانی
عقل داند که من چه می گویم
زین اشارت که شد چه می جویم
نیست از نیستی شکست مرا
گله ز آنکس که هست هست مرا
ترکی ام را در این حبش نخرند
لاجرم دو غ با ی خوش نخورند
تا در این کوره طبیعت پز
خامی یی داشتم چو میوه رز
روزگارم به حصر می می خورد
توتیا های حصر می می کرد
چون رسیدم به حد انگور ی
می خورم نیش های زنبور ی
می که جز جرعه زمین نبود
قدر انگور بیش ازین نبود
بر طریقی روم که رانندم
لاجرم آب خفته خوانندم
آب گویند چون شود در خواب
چشمه زر بود نه چشمه آب
غلطند آب خفته باشد سیم
یخ گواهی دهد بر این تسلیم
سیم را کی بود مثابت زر
فرق باشد ز شمس تا به قمر
سیم بی یا ز مس نمونه بود
خاصه آنگه که باژگونه بود
آهن من که زرنگار آمد
در سخن بین که نقره کار آمد
مرد آهن فروش زر پوشد
که آهنی را به نقره بفروشد
وای بر زرگر ی که وقت شمار
زرش از نقره کم بود به عیار
از جهان این جنایتم سخت است
کز هنر نیست دولت از بخت است
آن مبصر که هست نقد شناس
نیم جو نیستش ز روی قیاس
وآنکه او پنبه از کتان نشناخت
آسمان را ز ریسمان نشناخت
پر کتان و قصب شد انبار ش
زر به صندوق و خز به خروار ش
چون چنین است کار گوهر و سیم
از فراغت چه برد باید بیم
چند تیمار ازین خرابه کشیم
آفتابی در آفتابه کشیم
آید آواز هر کس از دهلیز
روزی آواز ما برآید نیز
چون من این قصه چند کس گفتند
هم در آن قصه عاقبت خفتند
واجب آن شد که کار دریابم
گر نگیرد چو دیگران خوابم
راه رو را بسیچ ره شرط است
تیز راندن ز بیمگه شرط است
می روم من خرم نمی آید
خود شدن باورم نمی آید
آنگه از رفتنم خبر باشد
که آشیانم برون در باشد
چند گویای بی خبر بودن
دیده در بسته در بر آمودن
یک ره از دیده ها فرامش باش
محرم راز باش و خامش باش
تا بدانی که هر چه می دانی
غلطی یا غلط همی خوانی
پیل بفکن که سیل ره کندست
بیلکی های چرخ بین چندست
خاک را پیل چرخ کرده مغاک
به چنین پیل گل ندارد باک
بنگر اول که آمدی ز نخست
زآنچه داری چه داشتی به درست
آن بری زین دو پیل ناوردی
که اولین روز با خود آوردی
وام دریا و کوه در گردن
با فلک رقص چون توان کردن
کوش تا وام جمله باز دهی
تا تو مانی و یک ستور تهی
چون ز بار جهان نداری جو
در جهان هرکجا که خواهی رو
پیش ازانت فکند باید رخت
که افسر ت را فرو کشند از تخت
روز باشد که صد شکوفه پاک
از غبار حسد فتد بر خاک
من که چون گل سلاح ریخته ام
هم ز خار حسد گریخته ام
تا مگر دلق پوشی جسدم
طلق ریزد بر آتش حسدم
ره در این بیم گاه تا مردن
این چنین می توان به سر بردن
چون گذشتم ازین رباط کهن
گو فلک را هرآنچه خواهی کن
چند باشی نظامیا دربند
خیز و آوازه ای برآر بلند
جان درافکن به حضرت احدی
تا بیابی سعادت ابدی
گوش پیچیدگان مکتب کن
چون در آموختند لوح سخن
علم را خازن عمل کردند
مشکل کاینات حل کردند
هرکسی راه خواب گاهی رفت
چون که هنگام خوابش آمد خفت
