مغنی بدان ساز تیمار سوز
نشاط مرا یک زمان بر فروز
مگر ز آن نوای بریشم نواز
بریشم کشم روم را در طراز
چنین گوید آن کاردان فیلسوف
که بر کار آفاق بودش وقوف
که یونان نشینان آن روزگار
سوی زهد بودند آموزگار
ز دنیا نجستندی آسایشی
نیرزیدشان شهوت آلایشی
نکردندی الا ریاضت گر ی
به بسیار دانی و اندک خوری
کسی که به خود بر توان داشتی
ز طبع آرزو ها نهان داشتی
نکردی تمتع نخوردی نبید
کزین هر دو گردد خرد ناپدید
ز گرد آمدن سر درآید به گرد
چو سر بایدت گرد آفت مگرد
بدانجا رسیدند از آن رسم و رای
که برخاست بنیاد شان زین سرا ی
ز خشگی به دریا کشیدند بار
ز پیوند گشتند پرهیزگار
زنان را ز مردان بپرداختند
جداگانه شان کشتی یی ساختند
به مردانگی خون خود ریختند
بمردند و با زن نیامیختند
به گیتی چنین بود بنیاد شان
که تخمه به گیتی برافتادشان
یکی روز فرخنده از صبحگاه
ز فرزانگان بزمی آراست شاه
چنان داد فرمان به سالاربار
که با من ندارد کس امروز کار
فرستید و خوانید سقراط را
نگهبان ترکیب و اخلاط را
فرستاده سقراط را بازجست
ز شه یاد کردش که جویای توست
زمانی به درگاه خسرو خرام
برآرای جامه برافروز جام
فریب ورا پیر دانا نخورد
فریبندگی را اجابت نکرد
بدو گفت رو به سکندر بگوی
که هرچ اندرین ره نیابی مجوی
من آنجایی ام وین سخن روشن است
گر اینجا خیالی ست آن بی من است
مرا گر به دست آرد ایزد پرست
هم از درگه ایزد آیم به دست
جوابی که آن کان فرهنگ سفت
فرستاده شد با فرستنده گفت
شهنشاه را گشت روشن چو روز
که سقراط شمعی است خلوت فروز
نیابد به دیدار آن شمع راه
جز آن کس که شب خیز باشد چو ماه
سکندر که دارنده تاج بود
به دانش همه ساله محتاج بود
زمانی نبودی که فرزانه ای
ز گوهر ندادی بدو دانه ای
ز هر دانشی کان ز دانندگان
رساندندی او را رسانندگان
سخن های سقراط بیدار هوش
پسند آمدی مر زبان را به گوش
برآن شد دل دانش اندیش او
که آرند سقراط را پیش او
نمودند کان پیر خلوت پناه
بر آمدشد خلق بربست راه
سر از شغل دنیا چنان تافته ست
که در گور گویی دری یافته ست
ز خویشان و یاران جدایی گرفت
به کنجی خراب آشنایی گرفت
جهان گرچه کارش به جان آورد
نه ممکن که سر در جهان آورد
ز خون خوردن جانور خو برید
پلاسی بپوشید و دیبا درید
کفی پست از آنجا که غایت بود
شبان روزی او را کفایت بود
جز ایزد پرستیدنش کار نیست
به نزدیک او خلق را بار نیست
نظامی صفت با خرد خو گرفت
نظامی مگر کاین صفت زو گرفت
به شرحی که دادند از آن دین پناه
گراینده تر شد بدو مهر شاه
چنین آمده ست آدمی را نهاد
که آرد فرامش کنان را به یاد
کسی کاو ز مردم گریزنده تر
بدو میل مردم ستیزنده تر
چو سقراط مهر خود از خلق شست
همه خلق سقراط را بازجست
بسی خواند شاهش بر خویشتن
نشد شاه انجم بر آن انجمن
چو ز اندازه شد خواهش شهریار
دل کاردان در نیامد به کار
ز ناز هنرمند ترکانه وش
رمنده نشد دولت نازکش
شه از جمله استواران خویش
یکی محرم خاص را خواند پیش
فرستاد نزدیک دانا فراز
بسی قصه ها گفت با او به راز
که نزدیک خود خواندمت بارها
نهان داشتم با تو گفتار ها
اجابت نکردی چه بود از قیاس
نوازنده را ناشدن حق شناس
چرایی ز درگاه ما گوشه گیر
بیا یا بگو حجتی دلپذیر
به معذوری خویش حجت نمای
وگر نیست حجت به حاجت بپای
فرستاده پی مبارک ز راه
به سقراط شد داد پیغام شاه
جهان دیده دانای حاضر جواب
چنین داد پاسخ برای صواب
که گر شه مرا خواند نزدیک خود
خرد چیزها داند از نیک و بد
نماید که رفتن بدو رای نیست
که مهر تو را در دلش جای نیست
چو در ناشدن هست چندین دلیل
به بازی نشد پیش کس جبرییل
مرا رغبت آنگه پدید آمدی
که پیغام شه با کلید آمدی
چو در نافه مشک آشنایی دهد
بر او بوی خوش بر گوایی دهد
دلی را که بر دوستی رهبر است
برون از زبان حجتی دیگر است
درونی که مهر آشکارا کند
مدارا فزون از مدارا کند
کسانی که نزدیک شه محرمند
به بزم اندرون شاه را همدمند
سوی من نبینند بر آب و سنگ
ستور مرا پای ازینجاست لنگ
چنان می نماید که در بزمگاه
به نیکی مرا یاد ناورد شاه
که آن رازدار ان که خدمتگر ند
به دل دوستی سوی من ننگرند
دل شاه را مرد مردم شناس
هم از مردم شاه گیرد قیاس
اگر خاصگان را زبان هست نرم
به امید شه دل توان کرد گرم
وگر نرم ناید ز گوینده گفت
درشتی بود شاه را در نهفت
غناساز گنبد چو باشد درست
صدای خوش آرد به اوتار سست
ز گنبد چو یک رکن گردد خراب
خوش آواز را ناخوش آید جواب
هر آن نیک و بد کاید از در برون
به دارا ی درگه بود رهنمون
تو خوانی مرا پرده داران راز
به سرهنگی از پرده دارند باز
نگر تا به طوفان ز دریای آب
در این کشمکش چون نمایم شتاب
مثال آنچنان شد که دریای ژرف
نماید که درهاست ما را شگرف
نهنگان دریا گشایند چنگ
که جوید گهر در دهان نهنگ
چگونه شوم بر دری نور باش
که باشد بر او این همه دور باش
بر شاه اگر صورتم بد کنند
خلاقت نه بر من که بر خود کنند
ز خلق جهان بنده ای را چه باک
که بندد کمر پیش یزدان پاک
در این بندگی خواجه تاشم تو را
گر آیم به تو بنده باشم تو را
ببین ای سکندر به تقویم راست
که این نکته را ارتفاع از کجاست
فرستاده شهریار از برش
بر شاه شد خواند درس از برش
طبق پوش برداشت از خوان در
ز در دامن شاه را کرد پر
شه از گوهرافشان آن کان گنج
ز گوهر برآمودن آمد به رنج
پسند آمدش کان سخن های چست
به دعوی گه حجت آمد درست
چو دانست کاو هست خلوت گرای
پیاده به خلوتگه ش کرد رای
شد آن گنج را دید در گوشه ای
ز بی توشه ای ساخته توشه ای
ز شغل جهان گشت مشغول خواب
برآسوده از تابش آفتاب
تماشای او در دلش کار کرد
به پایش بجنباند و بیدار کرد
بدو گفت برخیز و با من بساز
که تا از جهانت کنم بی نیاز
بخندید دانا کزین داوری
به ار جز منی را به دست آوری
کسی کاو نهد دل به مشتی گیا
نگردد به گرد تو چون آسیا
چو قرص جوین هست جان پرور م
غم گرده گندمین چون خورم
بر آن راهرو نیم جو بار نیست
که او را یکی جو در انبار نیست
مرا کایم از کاه برگی ستوه
چه باید گران بار گشتن چو کوه
دگرباره شه گفت کز مال و جاه
تمنا چه داری تو ای نیکخواه
جوابش چنین داد دانای دور
که با چون منی بر مینبار جور
من از تو به همت توانگر ترم
که تو بیش خوار ی من اندک خورم
تو با اینکه داری جهانی چنین
نه ای سیر دل هم ز خوانی چنین
مرا این یکی ژنده سالخورد
گران ستی ار نیستی گرم و سرد
تو با این گرانی که در بار توست
طلبکار ی من کجا کار توست
دگر باره پرسید از او شهریار
که تو کیستی من کی ام در شمار
چنین داد پاسخ سخنگو ی پیر
که فرمان ده ام من تو فرمان پذیر
برآشفت شه زان حدیث درست
نهانی سخن را درون بازجست
خردمند پاسخ چنین داد باز
که بر شه گشایم در بسته باز
مرا بنده ای هست نامش هوا
دل من بدان بنده فرمانروا
تو آنی که آن بنده را بنده ای
پرستار ما را پرستنده ای
شه از رای دانا ی باریک بین
ز خجلت سرافکنده شد بر زمین
بدو گفت خود نور سیمای من
گواه ست بر پاکی رای من
ز پاکان چو پاکی جدایی مکن
نمرده زمین آزمایی مکن
دگر ره جوابیش چون سیم داد
که سیماب در گوش نتوان نهاد
چو پاکی و پاکیزه رایی کنی
چرا دعوی چارپایی کنی
که هر چارپایی که آرد شتاب
به پای اندر آرد کسی را ز خواب
چو من خفته ای را تو بیدار مرد
نبایست از این گونه بیدار کرد
تو کز خواب ما را بر آشفته ای
کنی خفته بیدار و خود خفته ای
بدین خواب خرگوش و خوی پلنگ
ز شیران بیدار بردار چنگ
شکاری طلب کافتد از تیر تو
هژبر ی چو من نیست نخجیر تو
دل شه بدان داستان های گرم
چو موم از پذیرندگی گشت نرم
به خواهش چنان خواست کان هوشمند
ز پند ش دهد حلقه ای گوش بند
شد آن تلخی از پیر پرهیزگار
به شیرین زبانی درآمد به کار
از آن پند کاو سربلندی دهد
بگفت آنچه او سودمندی دهد
که چون آهن دست پیرای تو
پذیرای صورت شد از رای تو
توانی که روشن کنی سینه را
در او آری آیین آیینه را
چو بردن توانی ز آهن تو زنگ
که تا جای گیرد در او نقش و رنگ
دل پاک را زنگ پرداز کن
بر او راز روحانیان باز کن
سیه کن روان بداندیش را
بشوی از سیاهی دل خویش را
زبانی است هر کاو سیه دل بود
نه هر زنگی یی خواجه مقبل بود
به سودا ی زنگی مشو رهنمون
مفرح نگر کز لب آرد برون
سیاهی کنی سوخته شو چو بید
که دندان بدو کرد زنگی سپید
مگر که آینه زنگی از آهن است
که با آن سیاهی دلش روشن است
از آنجا خبر داد کار آزمای
که نوشاب را در سیاهی ست جای
برون آی چون نقره ز آلودگی
ز نقره بیاموز پالودگی
دماغی کز آلودگی گشت پاک
بچربد بر این گنبد دودناک
نهانخانه صبحگاهی شود
حرمگاه سر الهی شود
ز تو دور کردن ز روزن نقاب
به روزن درافتادن از آفتاب
چراغی به دریوزه بر کرده گیر
قفایی ز باد هوا خورده گیر
عماری کش نور خورشید باش
ز ترک عماری بر امید باش
تو در پاک میکن ز خاشاک و خار
طلبکار سلطان مشو زینهار
چو سلطان شود سوی نخجیرگاه
دری رفته بیند فروشسته راه
چو دانی که آمد به مهمان فرود
به ناخوانده مهمان بر از ما درود
گر آیی بر این در دلیری مکن
تمنای بالا و زیری مکن
به جان شو پذیرنده بزم خاص
که تن را ز دربان نبینی خلاص
به کفش گل آلوده بر تخت شاه
نشاید شدن کفش بفکن به راه
چو هم کاسه شاه خواهی نشست
بپیرای ناخن فروشوی دست
که را زهره گر خود بود شرزه شیر
که بر تخت سلطان خرامد دلیر
که شیری که بر تخت او بخته شد
هم از هیبت تخت او تخته شد
کسی کاو درآید به درگاه تو
خورد سیلی ار گم کند راه تو
ببین تا تو را سر به درگاه کیست
دل ترسناکت نظرگاه کیست
گر این در زنی کمترین بنده باش
گر این پای داری سرافکنده باش
وگرنه تو خود شاهی و شهریار
تو را با سگ پاسبانان چه کار
تو گرمی مکن گر من از خوی گرم
نگفتم تو را گفتنی های نرم
دل تافته که او زمین تفته بود
به جاسوسی آسمان رفته بود
کنون که آمد از آسمان بر زمین
ره آوردش آن بود و ره بردش این
چو گفت این سخن های پرورده پیر
سخن در دل شاه شد جایگیر
برافروخته روی چون آفتاب
سوی بزم خود کرد خسرو شتاب
بفرمود تا مرد کاتب سرشت
به آب زر آن نکته ها را نبشت
