باب اول در حکمت - مذهب منسوخ

حکما در حد حکمت فرموده اند الحکمه استکمال النفس الانسانیه فی قوتیها العلمیه و العملیه اما العلمیه فانها تعلم حقایق الاشیاء کماهی و اما العملیه فانها تحصیل ملکه نفسانیه بها تقدر علی اصدار الافعال الجمیله و الاحتراز عن الافعال القبیحه و تسمی خلقا یعنی در نفس ناطقه دو قوه مرکوز است و کمال او به تکمیل آن دو منوط یکی قوه نظری و یکی قوه عملی قوه نظری آن است که شوق او به سوی ادراک معارف و نیل به علوم باشد تا بر مقتضای آن شوق کسب معرفت اشیاء چنانکه حق اوست حاصل کند بعد از آن به معرفت مطلوب حقیقی و غرض کلی که انتهای جمله موجودات است- تعالی و تقدس- مشرف می شود تا به دلالت آن معرفت به عالم توحید بل به مقام اتحاد رسد و دل او ساکن گردد که الا بذکر الله تطمین القلوب و غبار شبهت و زنگ شک از چهره ضمیر او و آیینه خاطر او سترده گردد چنانکه شاعر گفته است

به هر کجا که در آید یقین گمان برخاست

و قوه عملی آن باشد که قوی و افعال خود را مرتب و منظوم گرداند چنانکه با یک دیگر مطابق و موافق شوند تا به واسطه آن مساوات اخلاق او مرضیه گردد هرگاه این علم و عمل بدین درجه در شخص جمع آید او را انسان کامل و خلیفه خدا توان گفت و مرتبه او اعلی مراتب نوع انسان باشد چنانکه حق تعالی فرمود یوتی الحکمه من یشاء و من یوت الحکمه فقد أوتي خیرا کثیرا و روح او بعد فراق بدن به نعیم مقیم و سعادت ابد و قبول فیض خداوند مستعد گردد و

این کار دولت است کنون تا که را رسد

تا اینجا مذهب قدما و حکماست