قصیدهٔ شمارهٔ ۹۳
نبینی بر درخت این جهان بار مگر هشیار مرد ای مرد هشیار درخت این جهان را سوی دانا خردمند است بار و بی خرد خار نهان اندر بدان نیکان چنانند که خرما در میان خار بسیار مرا گویی اگر دانا ...
حکیم ابومعین ناصر بن خسرو قبادیانی بلخی در سال ۳۹۴ هجری قمری در بلخ تولد یافت. از اوایل جوانی به تحصیل علوم و تحقیق ادیان و مطالعهٔ اشعار شعرای ایران و عرب پرداخت. در دورهٔ جوانی به دربار غزنویان و سپس به دربار سلجوقیان راه یافت. در سال ۴۳۷ هجری قمری خوابی دید و به قول خود از خواب چهل ساله بیدار شد، کارهای دیوانی را رها کرد و به سیر آفاق و انفس پرداخت. پس از پیوستن به فرقهٔ اسماعیلیه و تبلیغ عقاید آنان، امرای سلجوقی در صدد کشتن وی برآمدند، سپس به ناچار به بدخشان گریخت و سرانجام در سال ۴۸۱ هجری قمری در یمگان وفات یافت. از آثار او می توان به سفرنامه، زادالمسافرین، وجه دین، خوان الاخوان، جامعالحکمتین، روشنایینامه، سعادتنامه و دیوان اشعار اشاره کرد.
نبینی بر درخت این جهان بار مگر هشیار مرد ای مرد هشیار درخت این جهان را سوی دانا خردمند است بار و بی خرد خار نهان اندر بدان نیکان چنانند که خرما در میان خار بسیار مرا گویی اگر دانا ...
برکن زخواب غفلت پورا سر واندر جهان به چشم خرد بنگر کار خر است خواب و خور ای نادان با خر به خواب و خور چه شدی در خور ایزد خرد ز بهر چه داده ستت تا خوش بخسپی و بخوری چون خر برنه به س...
ای کهن گشته در سرای غرور خورده بسیار سالیان و شهور چرخ پیموده بر تو عمر دراز تو گهی مست خفته گه مخمور شادمانی بدان که ت از سلطان خلعتی فاخر آمد و منشور تا به پیشت یکی دگر فاسق بیش ...
ای گشته جهان و خوانده دفتر بندیش ز کار خویش بهتر این چرخ بلند را همی بین پر خاک و هوا و آب و آذر یک گوهر تر و نام او بحر یک گوهر خشک و نام او بر وین ابر به جهد خشک ها را زان جوهر ت...
با خویشتن شمار کن ای هوشیار پیر تا بر تو نوبهار چه مایه گذشت و تیر تا بر سرت نگشت بسی تیر و نوبهار چون پر زاغ بود سر و قامتت چو تیر گر ماه تیر شیر نبارید از آسمان بر قیرگون سرت که ...
ای چنبر گردنده بدین گوی مدور چون سرو سهی قد مرا کرد چو چنبر وز موی و رخم تیرگی و نور برون تاخت تا زنده شب تیره پس روز منور هر وعده و هر قول که کرد این فلک و گفت آن وعده خلاف آمد و ...
این زرد تن لاغر گل خوار سیه سار زرد است و نزار است و چنین باشد گل خوار همواره سیه سرش ببرند از ایراک هم صورت مار است و ببرند سر مار تا سرش نبری نکند قصد برفتن چون سرش بریدی برود سر...
ای گنبد زنگارگون ای پرجنون پرفنون هم تو شریف و هم تو دون هم گمره و هم رهنمون دریای سبز سرنگون پر گوهر بی منتها انوار و ظلمت را مکان بر جای و دایم تازنان ای مادر نامهربان هم سالخورد...
گویم که چون مردم را از عنایت آلهی نصیبی آمد که دیگر حیوانا ترا نیامد و آن نصیب عقل عزیزی بود یعنی دانش پذیر و لازم آید از حکم عقل که دهنده این نصیب شریف مر مردم را بسوی مردم یک مرد...
گوییم بتوفیق خدایتعالی که نماز آدینه دلیل است بر ناطق از بهر آنکه روز آدینه یکروز است از جمله هفت روز که آنروز مردمان بیکجا جمع شوند همچنانکه ناطق یکیست از جمله هفت امام که پنج اما...
و عید روزه گشایان دلیل است بر اساس از بهر آنکه بعید مردمان از طعام و شراب ناخوردن و از ضعیفی برستند و قوت گرفتند همچنین باساس مومنان از ضعیفی علم برستند و قوت بگرفتند چون تنزیل یاف...
گوییم بتوفیق ایزد تعالی که این نماز را بانگ نماز و قامت نیست و الحمد و سوره خواندن نیست و بیک دعا و صلواتست و رکوع و سجود نیست و بیک سلام ازو باید گشتن که بر دست راست بدهی و اندرو ...
گوییم بتوفیق خدایتعالی که اندر عالم خرید و فروخت بدین دو گوهر است و این دو گوهر دلیل است بر دو اصل روحانی که فایده دادن و فایده پذیرفتن را اندر دو عالم مایه ایشانند بدان تایید کز ا...
گوییم بتوفیق خدایتعالی که اندر دادن زکوه پاکیزه شدن مومن است و زیادتست مر نفس مومن را بدان از بهر آنکه پاکیزگی نفس او اندر پاکیزگی جسم اوست و پاکیزگی جسم او اندر پاکیزگی غذاست و پا...
گوییم به توفیق خدای تعالی که نماز کننده چون به نماز ایستد آن نمودن است از و که ناطق و امام راست ایستاده اند اندر کار خدای تعالی چنین که من ایستاده ام اینجا هر چند که او بر آن گونه ...
آن دو رکعت نماز است بده رکوع و چهار سجود واندر هر رکعتی پنج رکوع است چنانکه دو سجده در پنج رکوع باید کردن و چون نماز کن در وقت کسوف بنماز کردن بایستد تکبیر کند و الحمد و سوره در از...
گوییم بتوفیق ایزد تعالی که این عیددلیل است بر قایم قیامت علیه افضل التحیه و السلام که باطن شریعت بدو آشکارا شود و مومنان از رنج نادانی برهند و بدین روز که او دلیل بر آن بزرگوار دو ...
گوییم بتوقیق خدایتعالی آنچه بمارسیده است از روایت گویان اهل بیت رسول صلی الله علیه و آله و سلم مومنان مخلص را اندر عدد رکعات نماز که چند است و آنچه بمکه و مدینه فرود آمده است چند ا...
گوییم بتوفیق خدایتعالی که نماز کردن دلیلست بر دعوت کردن بسوی توحید خدای و پیوستن باولیای خدایتعالی نماز بامداد دلیل است بر اول و او را بدانوقت فرمود گزاردن که سپیده روز بدمد بنمود ...
گوییم بتوفیق ایزد سبحانه و تعالی که نادانان و کاهلان دین اسلام مرشیعت حق را باطل خوانند و گویند که ایشان کافرانند بی آنکه برحقیقت مذهب ایشان برسند و نیکوتر آن باشد خردمند را که از ...
گویم بتوفیق خدایتعالی کلیمه اخلاص که لا اله الا الله است کلید در دین مسلمانیست و هر که او را بگیرد بسرای بیت اسلام اندر آید و مرورا کلیمه اخلاص از بهر آن گفته اند که اخلاص بزبان تا...
گوییم هر کس دعوی همی کند از خلق که طریق حق آنست که من بر آنم و مخالف من بر باطل است و اینحال دلیل کند که همه دعویها حق نیست اگر چه همه دعویها حق بودی همکنان هیچ یک بر باطل نبودندی ...
نخست باید که مومن علم را بداند که چیست تا چون بشناسدش طلب تواندش کردن مرو را که هر که چیزیرا نشناسد هرگز بدو نرسد پس گویم که علی اندر یافتن چیزهاست چنانکه آن چیزهاست و اندر یابنده ...
گوییم بتوفیق ایزد سبحانه و تعالی که بر سه نوع حیوان زکوه واجب است چون اشتر و گاو و گوسفند و این سه نوع حیوان دلیل است بر سه حد بزرگ اندر دین چون ناطق و اساس و امام که این سه نوع تن...