میرزا محمدتقی مامقانی یا میرزا محمدتقی حجة الاسلام، متخلص به «نیر» و مشهور به «نیر تبریزی» در ۱۲ جمادی الاولی ۱۲۴۸ ه.ق در شهر تبریز به دنیا آمد. تحصیلات را نزد پدرش آغاز کرد. او تا سال ۱۲۶۹ ه.ق به یادگیری مقدمات مشغول بود و در این سال پدر را از دست داد. وی که برای تکمیل تحصیلات خود در ۲۲ سالگی عازم عتبات عالیات شده بود، در محضر عالمان آن سامان به کسب معارف دینی پرداخت و پس از اخذ درجه اجتهاد به وطن مراجعت کرد. این فقیه، محدث، حکیم و شاعر زبردست به سه زبان فارسی، عربی و ترکی شعر میسرود. اشعار عاشورایی نیر امتیاز ویژهای دارد. «دیوان نیر تبریزی» از سه بخش عمده تشکیل شده است: ۱. آتشکدهٔ نیر (مثنوی عاشورایی) ۲. لآلی منظومه ۳. دیوان غزلیات. او پس از گذراندن ۶۴ بهار از زندگی در ۱۲ رمضان المبارک ۱۳۱۲ ه.ق در تبریز دار فانی را وداع گفت. بنا به وصیت خودش، جنازهاش را به نجف اشرف منتقل کردند و در قبرستان وادیالسلام به خاک سپردند. آثار نیر تبریزی به همت آقای سید محمدرضا شهیم در گنجور در دسترس قرار گرفته است.
دلا تا کی در این عالم غم و جور و محن بینی بکار خویشتن هردم دو صد عقد و شکن بینی اگر خواهی که در بزمی درآیی بهر استیناس بسان شمع مجلس اشگریزی تب بتن بینی وگر سوی گلستان رو کنی وقتی ...
عج للمسیر و سرفی البیدو القلل ان العلی فی ستون الانیق الذلل خض فی الفلاو اصحبت الاسادفی اجم و اترک مغازله الغزلان للغزل او کان للمرومن عز و مکرمه فی دارولم یهاجر سیدالرسل لم یبق فی...
شهید عشق که تنگ است پوست بر بدنش تو خصم بین که به یغما زره برد ز تنش زره به غارت اگر برد خصم خیره چه غم که بود جوشن تن زلف های پرشکنش چه آب بست به گلزار بوتراب سپهر که خون چکد همه ...
چون عقیله دوده آل مناف دخت زهرا بانوی سر عفاف طود حلم و بحر علم من لدن بی معلم عالمه اسرار کن گوهر والای دریای شرف بطن زهرای بتول او را صدف مظهر بانوی کبرای حجیز مریم او را دایه و ...
دور چون بر آل پیغمبر رسید اولین جام بلا اکبر چشید اکبر آن آیینه رخسار جد هیجده ساله جوان سرو قد در منای طف ذبیح بی بدا ذبح اسماعیل را کبش فدا برده در حسن از مه کنعان گرو قصه هابیل ...
تا خبر دارم از او بی خبر از خویشتنم با وجودش ز من آواز نیاید که منم پیرهن گو همه پر باش ز پیکان بلا که وجودم همه او گشت و من این پیرهنم باش یک دم که کنم پیرهن شوق قبا ای کمان کش که...
قاسم آن نوباوۀ باغ حسن گوهر شاداب دریای محن شیر مست جام لبریز بلا تازه داماد شهید کربلا چارده ساله جوان نونهال برده ماه چادره شب را به سال قامتش شمشاد باغستان عشق روش سرمشق نگارستا...
الهی اکبر از تو اصغر از تو بخون آغشتگانم یکسر از تو اگر صد بار دیگر بایدم کشت حسین از تو سر از تو خنجر از تو قضای تو چو بروفق تقاضا است بزشت و خوب دادی آنچه خود خواست الهی حنجر از ...
زد ننگ عشق کوس ملامت به نام ما ای پیک غم ببر به سلامت سلام ما ساقی غم و جهان خم و دل جام و باده خون جم را خبر دهید ز بزم مدام ما چون دور چشم یار به کام است باک نیست گو دور روزگار ن...
قلیان نه اگر آتش عشقش بسر است دایم ز چه با دود دل و چشم تر است رسم است که شکر از نی آید بیرون قلیان بلب لعل تو نی در شکر است
بیا ساقی ای محرم راز من حریف کهن عهد دمساز من از آن آتشین بادۀ لعل گون که از رشگ سازد دل لعل خون بمن ده که از خود خلاصم دهد گذر بر سر بزم خاصم دهد بیا ساقی ای مرهم درد من وفاگستر و...
از حد گذشت جلوه فروهل نقاب را زین تیره روز تر مپسند آفتاب را معذورمی ایصنم همه گر تندی است وجور مستی و از خطا نشناسی صواب را میگفت دل چو میزدمش بوسه بر دهان باید کشید تلخی این شکر ...
رخسار بدست زلف جادو دادی بنگر سپهی را چه قدر رو دادی از سادگی خویشتن ایساده نگار گنجی بکف دزدک هندو دادی
کافر عشقم و سودای بتانم دین است زاهد از حق مگذر دینی اگر هست این است روز نوروز خط سبز و لب نوشین است مژده ایدل که بهار آمد و فروردین است بتمنای طبیبی که ببالین آمد شب و روزم سر سود...
گفتم رقم کنم به تو حال دل ملول رشک آیدم که بر تو فتد دیدۀ رسول از پند عاقلانۀ مردم دلم گرفت برقع فرو گشای که حیران شود عقول این نقد جان و این سرناز ار مصرا گر یوسف کند بضاعت مزجاه ...
من آن نیم که دل آزرده از جفای تو باشم گرم ز پیش نظر رانی از قفای تو باشم تو کز برای منی اعتبارم از تو همین بس من ارنه درخور آنم که از برای تو باشم علی الصباح بهر سو که رهگذار تو با...
هر دم از یاد تو با چشم جدا گریم و مویم که به سروقت تو چشمی ست جدا هر سر مویم اشک رنگین نه به خود می رود از دیده به رویم سجده بر روی بتی دارم و خون است وضویم به چه سوگند خورم کز تو ...
با تو نخواهم رخ حور ای صنم عقل نبازم ز قصور ای صنم دوری تو دوزخ و وصلت بهشت عشق تو غوغای نشور ای صنم شرم مدار از من و غایب مشو با تو مرا نیست حضور ای صنم پنجۀ زور آور تقوی شکست مست...
گر مساعد شود آن طرۀ عنبر شکنم چندگاهی ز جنون رخت بصحرا فکنم باش یکدم که کنم پیرهن شوق قبا ایکمانکش که زنی ناوک مژگان بتنم خار راهیست که اندر طلبت رفته بپا هر سو موی که سر داده برون...
خم ابروی تو تا با مژه پیوست به هم داد چین تا به ختا تیر و کمان دست به هم این همه خون دل خلق دلیرانه مریز عاقبت سیل شود قطره چو پیوست به هم نیست در ملک دل امروز به جز دست تو دست که ...
که برگذشت که خون می رود ز چشم ترم چه شعله بود که از پا گرفت تا به سرم سزای من که نپرداختم ز دانه به دام بکش به خون دل ای سنگ عشق بال و پرم دگر معامله با کس نماند جز تو مرا بیا بیا ...
بپای دار کشد محتسب ز میکده مستم خدا کند که نگردد رهاقرا به زدستم ز چشم سرخوش ساقی رهین عهد الستم که تا بحشر نبینند جز پیاله بدستم برغم زاهد مسجد که زد بسنک سبویم هزار توبه ز می کرد...
می بنالم که بسر وقت رسد صیادم نه من از تنگی دام است که در فریادم سیر شد زینچمن سبز دل ناشادم کاش میکرد بخود روی قفس صیادم تیر کز شست بشد باز نیاید بکمان پند پیران چکنم من که دل از ...
خیز تا معتکف خانه خمار شویم سر به پیشش بسپاریم و سبکبار شویم زلف ساقی بکف آریم و ببانگ دف و چنگ مست از خانه سوی کوچه و بازار شویم دمبدم با رخ افروخته از آتش می همچو طاوس پی جلوه و ...
