اثیرالدین ابوالفضل محمد بن طاهر اخسیکتی معروف به اثیر اخسیکتی (زادهٔ سال نامعلوم در اخسیکت، درگذشته به سال ۶۰۹ هجری قمری در خلخال) از شاعران مشهور سدهٔ ششم هجری است. اثیر در شهر اخسیکت زاده شد که در قرن ششم یکی از شهرهای آباد ماوراءالنهر در منطقهٔ فرغانه در شمال رود سیحون بودهاست. اثیر سخنوری را در همانجا آغاز کرد. با حملهٔ ترکان غز و زوال دولت سنجری و پریشانی خراسان که خود از آن با عنوان «وحشت خراسان» یاد میکند، نواحی شرقی ایران را ترک گفت و به نواحی غرب و شمال غرب ایران روی آورد. نخست در همدان به دربار غیاثالدین محمد بن ملکشاه سلجوقی (۵۵۵ ه.ق) پیوست و سالهای متمادی او و جمعی از وزیران و امیران دربارش را مدح گفت. در لشکر غیاثالدین محمد، با علاءالدین عربشاه (۵۸۴ ه.ق) حاکم کُهستان آشنا شد. عربشاه شعر اثیر را پسندید و او را نواخت. اثیر مدت زیادی از عمر خود را به تفاریق در همدان و کُهستان در دستگاه عربشاه بود. اثیر اخسیکتی با شاعران بزرگ همعصر خود همچون خاقانی شروانی، نظامی گنجوی، رشید وطواط، مجیر بیلقانی و ظهیر فاریابی مراودات و معارضاتی داشتهاست. اثیر بعضی از قصاید خاقانی را جواب گفته و پایه خود را بالاتر شمرده است. همچنین حکایتی در مورد ملاقات این دو شاعر در دست است که کمابیش بوی افسانه دارد. نویسندگان معاصر اثیر، به رقابت میان او و مجیر بیلقانی اشاره کردهاند. اثیر، یکجا در یکی از اشعارش مجیر را دزد شعر خود خوانده است: «از برای خدای خواجه مجیر/ کاروانهای شعر من چه زنی؟». رقابتهای شعری اثیر اخسیکتی و مجیر بیلقانی گاه باعث کدورت ممدوحین ایشان، قزل ارسلان و محمد جهان پهلوان، که برادر بودند، نیز میشد. دیوان اشعار اثیر از روی نسخهٔ آماده شده به همت مرکز تحقیقات رایانهای حوزه علمیه اصفهان (بر اساس تصحیح دکتر رکنالدین همایون فرخ منتشر شده به سال ۱۳۳۷ هجری شمسی) در گنجور در دسترس قرار گرفته است.
غنچه دو اسبه رسید با سپه ضیمران پهلوی گلگونشان کوفته از ضیم ران سینه هامون گرفت جوشن ازرق شعار نیزه ی اغصان نمود بیرق اخضر عیان رخش صبا میدوید کرم سوی سبزه گاه پیشگشی ساختش آب ز بر...
دلبری دارم که یارب زینهار زو چنان زارم که یارب زینهار او مرا در چشم و من در چشم او آنچنان خوارم که یارب زینهار هردمی صد بار بیش از جور یار بر زبان آرم که یارب زینهار راست می خواهی ...
ای عقل خنجر تو و ناوردگاه جان بیرون جهان سمند کمال از پل جهان عنین رکی است دهر مده تاب در کمند تر دامنی است چرخ منه تیر در کمان زلفی شکن که روی نماید در او یقین راهی مرو که باژ ستا...
ای ز تو بر هر دماغی صد هوس وز وصالت خود نشان نادیده کس چیست جز غم با دل من همنشین کیست جز درد تو با جان هم نفس تیز بازاری و چون تو شکری در مه دی هم نمانده بی مگس تا غمت شحنه ست در ...
در بند آن مشو که چرا پیر شد جهان آن بخت خواجه نیست که دایم بود جوان آن حله منقش اردی بهشت باف شد پاره در کشاکش آزار مهرگان مایوس شد ز شمع زمن باد دم فروش در بست لب ز نطق نما شاخ صد...
مسلمانان فغان از دست چشم کافر مستش دل آزاد من چون دید سحری کرد و بربستش خیالت چون نهم بر دل از آن بدعهد بی حاصل دل من گر به خون دل بگرید جان آن هستش سیاها روی مظلومی که خواهد روی گ...
ای عشق تو داده بر جهان فرمان درد تو گوارنده تر از درمان پروانه ی خرمن غمت گردون پروانه ی شمع عارضت دوران در سایه زلف و نور رخسارت شد عالم نور و سایه آبادان جان را هوس نظاره ی رویت ...
گر ز کوی عاشقانی تا عدم هم خانه باش خویش خوش رویان شدی با خویشتن بیگانه باش گه سرای خاص را چون عامیان دهلیز کن گه زبان عام را چون خاصگان خانه باش هر که را بر کوش زنجیری بود دیوانه ...
ای بمدیحت روان زبان فریقین شاکرت از صد زبان روان فریقین قاضی عادل ظیهر دین که بحق شد کلک تو سلطان کامران فریقین بنده ی آزاد کرده ی در جاهت از سر تیغ خلاف جان فریقین کردن توحید را ب...
تو چه گویی ار بپرسم ز لب شکرفشانش ز چه داد زهر ما را چه بود جوابش آتش ز دلم گرفت نسخت مگر آن دهان تنگش چو ندید کس دهانش به چه می دهد نشانش ز میانش ار بیابم بخرم به جان کناری که مرا...
عرض داد از چابکی خورشید شمعی پیرهن در جلال آسمان بر مهد اطفال چمن ابر دریا باری از الماس هندی چاک زد بی گناهی تا بدامان جیب پاکان عدن گه بر اطراف چمن غلطد به پهلو آفتاب گه در آغوش ...
