افضلالدّین بدیل بن علی خاقانی شروانی متخلّص به خاقانی (۵۲۰ قمری در شروان - ۵۹۵ قمری در تبریز) از جملهٔ بزرگترین قصیدهسرایان تاریخ شعر و ادب فارسی بهشمار میآید. از القاب مهم وی حسان العجم میباشد. آرامگاه او در شهر تبریز است. خاقانی از سخنگویان قویطبع و بلندفکر و یکی از استادان بزرگ زبان پارسی و در درجهٔ اول از قصیدهسرایان عصر خویش است. توانایی او در استخدام معانی و ابتکار مضامین در هر قصیدهٔ او پدیدار است.
دلنواز من بیمار شمایید همه بهر بیمار نوازی به من آیید همه من چو مویی و ز من تا به اجل یک سر موی به سر موی ز من دور چرایید همه من کجایم خبرم نیست که مست خطرم گر شما نیز نه مستید کجا...
جان عطارد از تپش خاطر وحید چونان بسوخت کز فلک آبی نماندش جان وحید را به فلک برد ذو الجلال تا هم فلک به جای عطارد نشاندش
سر تابوت مرا باز گشایید همه خود ببینید و به دشمن بنمایید همه بر سر سبزه باغ رخ من کبک مثال زار نالید که کبکان سرایید همه پس بگویید ز من با پدر و مادر من که چه دل سوخته و رنج هبایید...
ریت حق ببر معتزلی دیدنی نیست ببین انکارش معتقد گردد از اثبات دلیل نفی لاتدرکه الابصارش گوید از دیدن حق محرومند مشتی آب و گل روزی خوارش خوش جوابی است که خاقانی داد از پی رد شدن گفتا...
ما فتنه بر توایم و تو فتنه بر آینه ما رانگاه در تو تو را اندر آینه تا آینه جمال تو دید و تو حسن خویش تو عاشق خودی ز تو عاشق تر آینه از روی تو در آینه جان ها شود خیال زین روی نازها ...
زین خام قلتبان پدری دارم کز آتش آفرید جهاندارش هم زاد بود آزر نمرودش استاد بود یوسف نجارش هم طبع او چو تیشه تراشنده هم خوی او برنده چو منشارش روز از فلک بود همه فریادش شب با زحل بو...
در این منزل اهل وفایی نیابی مجوی اهل کامروز جایی نیابی عجوز جهان در نکاح فلک شد که جز عذر زادنش رایی نیابی بلی در زناشویی سنگ و آهن بجز نار بنت الزنایی نیابی اگر کیمیای وفا جستا خو...
بشنو ای پیر پند خاقانی خاک توست این جوان علم طلب جان علم است فقر و علم تن است علم جان جوی و جان علم طلب
صبح دمان دوش خضر بر درم آمد به تاب کرد به آواز نرم صبحک الله خطاب از قدمش چون فلک رقص کنان شد زمین هم چو ستاره به صبح خانه گرفت اضطراب پیک جهان رو چو چرخ پیر جوان وش چو صبح یافته پ...
دل درد زده است از غم زنهار نگه دارش کو میوه دل باری بر بار نگه دارش گفتی که به درد دل صبر است طبیب اما امروز طبیبت شد بیمار نگه دارش ای صبر تویی دانم پروانه کار دل دل شیفته پروانه ...
گر به قدر سوزش دل چشم من بگریستی بر دل من مرغ و ماهی تن به تن بگریستی صد هزاران دیده بایستی دل ریش مرا تا به هر یک خویشتن بر خویشتن بگریستی دیده های بخت من بیدار بایستی کنون تا بدی...
هر کو در نقص دید در خود کامل تر اهل دین شمارش وان کایت جهل بست بر خود فرزانه راستین شمارش هرکو هنری است و عیب خود گفت با جان هنر قرین شمارش عالم که به جهل خود مقر شد از جمله صادقین...
صبح دم آب خضر نوش از لب جام گوهری کز ظلمات بحر جست آینه سکندری شاهد طارم فلک رست ز دیو هفت سر ریخت به هر دریچه ای آقچه زر شش سری غالیه سای آسمان سود بر آتشین صدف از پی مغز خاکیان ل...
جدلی فلسفی است خاقانی تا به فلسی نگیری احکامش فلسفه در جدل کند پنهان وانگهی فقه برنهد نامش مس بدعت به زر بیالاید پس فروشد به مردم خامش دام در افکند مشعبدوار پس بپوشد به خار و خس دا...
ناگذران دل تویی کز طرب آشناتری خاک توام به خشک جان تا به لب آتش تری خانه دل به چار حد وقف غم تو کرده ام حد وفا همین بود جور ز حد چه می بری بر سر آتش هوا دیگ هوس همی پزم گرچه به کاس...
گنج فضایل افضل ساوی شناس و بس کز علم مطلق آیت دوران شناسمش استاد حکمت آمد و شاگرد حکم دین کز چند فن فلاطن یونان شناسمش چون عقل و جان عزیز و غریب است لاجرم جاندار عقل و عاقله جان شن...
دوش که صبح چاک زد صدره چرخ عنبری خضر درآمد از درم صبح وش از منوری شعبه برق و روز نو غرتش از مبارکی قله برف و صبح دم شیبتش از معطری بیضه مهر احمدی جبهتش از گشادگی روضه قدس عیسوی نکه...
ای خداوند بنده خاقانی عذر خواه است عذر او بنیوش آنچه خود می کنی ز فضل مگوی و آنچه او می کند ز جرم بپوش هر دو فرموش کن که مرد کریم هم عطا هم خطا کند فرموش
موکب شاه اختران رفت به کاخ مشتری شش مهه داده ده نهش قصر دوازده دری قعده نقره خنگ روز آمده در جنیبتش ادهم شب فکنده سم کندرو از مشمری یافت نگین گم شده در بر ماهیی چو جم بر سر کرسی شر...
سفره ای و بر او چو سفره گل از برون سرخ و از درون زردیش خواجه شد هندوی غلامی ترک تا وفا دارد از جوان مردیش
پیش که صبح بر درد شقه چتر عنبری خیز مگر به برق می برقع صبح بر دری پیش که غمزه زن شود چشم ستاره سحر بر صدف فلک رسان خنده جام گوهری برکش میخ غم ز دل پیش که صبح برکشد این خشن هزار میخ...
من که خاقانیم نموداری مختصر دیده ام ز طالع خویش گرچه هر کوکب سعادت بخش برگذر دیده ام ز طالع خویش بیت اولاد و بیت اخوان را بسته در دیده ام ز طالع خویش لیکن از هشتم و ششم خود را کم ض...
ماه به ماه می کند شاه فلک کدیوری عالم ناقه برده را توشه دهد توانگری مایده سازد از بره بر صفت توانگران برزگری کند به گاو از قبل کدیوری موسی و سامری شود گاو و بره بپرورد آب خضر برآور...
خاقانیا به سایل اگر یک درم دهی خواهی جزای آن دو بهشت از خدای خویش پس نام آن کرم کنی ای خواجه برمنه نام کرم به داده روی و ریای خویش بر داده تو نام کرم کی بود سزا تا داده را بهشت ستا...
