ایرانشان (ایرانشاه) ابن ابی الخیر از شاعران اواخر قرن پنجم و اوایل قرن ششم هجری قمری و همعصر با سلطان ملکشاه سلجوقی بود. گویا ایرانشان بیش از سال ۵۱۱ ه. ق. نزیسته باشد. وی داستان بهمن بن اسفندیار را در قالب بحر متقارب در حدود سال ۵۰۰ هجری قمری یا اندکی پس از آن به نظم درآورده است. قدیمیترین اشارات به نام شاعر، در دستنوشتههای مجمل التواریخ و القصص است؛ در مجمل التواریخ و القصص، نسخهٔ کتابخانهٔ فؤاد کورپولو در ترکیه، نام شاعر «انشاه» و در نسخهٔ هایدلبرگ آلمان، نام وی «ایرانشاه» و در دستنوشتههای پاریس و چستربیتی از مجمل التواریخ و القصص، «ایرانشان» ضبط شدهاست. پیرامون زادگاه وی اگرچه جلال متینی مصحح کوشنامه، در مقدمهٔ آن دربارهٔ زادگاه «ایرانشان» سخنی به میان نیاوردهاست؛ اما رحیم عفیفی در پیشگفتار بهمننامه، برپایهٔ شواهدی چنین پنداشتهاست که شاید ایرانشان، برادر «شهمردان بن ابیالخیر» نویسندهٔ نزهتنامهٔ علایی برادر و در نتیجه رازی (اهل ری) بودهباشد. دو اثر منظوم ایرانشان، بهمننامه و کوشنامه است. بهمننامه پیش از کوشنامه سروده شدهاست. کوشنامهٔ وی از روی نسخهٔ آماده شده به همت مرکز تحقیقات رایانهای حوزه علمیه اصفهان در گنجور در دسترس قرار گرفته است. بهمننامهٔ ایرانشان به کوشش آقای سید محمد امین حسینی در گنجور در دسترس قرار گرفته است (آقای محمد امین عبادی حیدر نیز در این راه به ایشان یاری رساندند).
وز آن جا سوی روم برگشت شاد به داد و دهش دست و دل برگشاد برون کرد از آن پس ز دست پدر همان آذرآبایگان سربسر سوی سلم شد تور با آن سپاه خراسان همی بستد از دست شاه گذر کرد کوش دلاور به ...
به تور آگهی آمد از هر دوان خراسان یله کرد و آمد دوان به جیحون گذر کرد و بیراه و راه سوی ماورالنهر شد با سپاه سپه خواست از کوش و سلم سترگ ز هر سو بیامد سپاه بزرگ سپاهی که هامون و در...
نوندی برفت از در پهلوان که ای شاه بیدار روشن روان خراسان چو ما تاختن ساختیم ز تور و سپاهش بپرداختیم به جیحون رسیدیم و دشمن گذشت به بیکند بنشست بر ساده دشت ز کوش و ز سلمش سپاه آمده ...
چنین تا برآمد بر این چند سال منوچهر گردن بیاگند و یال بسان یکی سرو شد ماه بار بدو شادمانه دل شهریار کمر بست بر کین ایرج به درد سپه را همه سالیان گرد کرد در گنج های نیا برگشاد سپه ر...
به تور آگهی آمد و سلم از اوی که دارد ز کینه برآن هر دو روی دل از بزمشان دور شد سر ز خواب به رفتن گرفتند هر دو شتاب به دریا که نامش دمندان نهم رساند از آن دلفروزی به غم ز هرگونه گفت...
به دریا نمودند هر دو درنگ چنین تا در آمد منوچهر تنگ خروش آمد از هر دو لشکر به کین بتوفید از آواز گردان زمین دو لشکر خروشان بدان دشت خون همانا بود کز ستاره فزون چهل روزشان رزم پیوست...
بدانگه که از خواب خیزد خروس خروش درای آمد و بانگ کوس سپاه آمد و پیل دندان به هم رمید از دل سلم یکباره غم ز شادی لبانش پر از خنده شد تو گفتی که تور جوان زنده شد به نیرو شد از کوش و ...
چنین بود تا قارن تیزچنگ ز فیرش بپردخت و آمد به جنگ که فیرش حصاری بدی آن زمان ز دریا برآورده سر تا آسمان بشد چاره قارن چنان کرد پست که کرکس نیابد بر آن جا گذشت به دیدار او شد منوچهر...
چو روز مصاف آمد و گاه جنگ به او بازخورد آن دلاور نهنگ بدانست کآن کوش گردنکش است که در حمله ماننده آتش است منوچهر را نیز بشناخت کوش که زرینه بودش همه ساز و کوش برآویختند آن دو جنگی ...
بدان سان دوان سوی لشکر شتافت نشان یکی چوب کشتی بیافت همه سوخته بود سالار نو که بازار نو بود و کردار نو سراسیمه شد شاه نو در رسید پس شاه نو نیز لشکر رسید به خون برادر گرفتار شد چو خ...
مهانش شنید و سرافگند پیش از اندیشه او دلش گشت ریش پس آن گاه سر کرد بر آسمان همی گفت کای کردگار جهان نشاید همی گر نه زین سان کنی که گردنکشان را هراسان کنی نباید تو ای شاه گیتی گشای ...
چو از کین ایرج بپردخت شاه به دریا فرود آمد او با سپاه به قارن فرستاد منشور روم همه خاوران و همه مرز و بوم دگر مرز توران به شاپور داد مر او را همه مهر و منشور داد خود و سرکشان و نری...
سراسیمه لشکر همی تاخت کوش ز زخم منوچهر بی فر و هوش ز گرز گران استخوان کوفته دل و روزگارش بر آشوفته دل اندیشه ناک از منوچهر شاه به درگاه خواند آن دلاور سپاه سوی خاوران رفت و نیرنگ ک...
به آسانی ایدر سرش گشت مست به بیداد و بیهوده بگشاد دست یکی دختری داشت کز آفتاب فزون تافتی روی او از نقاب از آن دختر نامور زاده بود که شاه خلایق بدو داده بود گل اندام و گلشکر و مشکبو...
پس از بجه و نوبه مردی درشت پدید آمد و بختش آمد به مشت دلیری چو آشفته پیل دژم همه کار او سرکشی و ستم جوانی پسندیده و رهنمای به نیرو و نیرنگ و فرهنگ و رای مگر نام آن نامور سنجه بود ک...
چو آگاهی آمد به کوش سترگ که آمد سپاهی بدان سان بزرگ نیامد به دلش اندر اندیشه هیچ بفرمود تا کرد لشکر بسیچ گمانی چنان برد کآن سروران زبونند مانند آن دیگران گذر کرد بر آب ششصد هزار بی...
همی تاخت تا پیش کاووس شاه ببردندش و برگشادند راه ببوسید پس پایه تخت اوی بسی آفرین خواند بر بخت اوی ز شاهانش بستود و بردش نماز همی گفت کای خسرو سرفراز به چهر تو اندر فلک ماه نیست به...
بدان ره کشیدش فزونی و آز که لشکر به کشور همی خواند باز چنان لشکرش بر در انبوه شد که روی زمین آهن و کوه شد شمرده برآمد همی هفت بار ز گردان و گردنکشان صد هزار ره مرز مازندران برگرفت ...
بماندند بیچاره چون بیهشان میان دو کوه آن همه سرکشان چنان رنج دیدند شاه و سپاه که مانند کوران ندیدند راه به ایران زمین اندر افتاد شور که دیو سپید آن سپه کرد کور هر آنکس که او کوش را...
به فرمان دستور او کشورش همان زیردستان و هم لشکرش گهی بیست سال و گهی کم و بیش نهان شد همی شاه وارونه کیش چنان شد که چندان که بودی برون ز فرمان او کس نرفتی برون یکی روز بر تخت بنشست ...
شکار آرزو کرد یک روز کوش بشد با سواران پولادپوش بر آنگه که برزد ز کوه آفتاب ز یوز و سگ و باز و چرخ و عقاب فراوان کشیدند پیش اندرش پرستنده و نامور لشکرش شکاری به کردار گوری بزرگ به ...
سر داستان آفرین خدای که او کرد گردون گردان به پای جهان کرد روشن به خورشید و ماه برآورد روز از شبان سیاه به شش روز از این سان جهان آفرید به سنگ اندر آتش نهان آفرید بهار آفرید از پس ...
چهل روز بر گرد آن بیشه کوش همی تاخت نیرو نماندش نه توش ز ناگاه روزی به تلی رسید عنان تگاور بدان سو کشید یکی کاخ آباد دید از برش ز سنگ سیه برنهاده سرش جهاندیده کوش از در آواز داد که...
ز گفتار او کوش شد تنگدل بزد اسب و برگشت خوار و خجل چو بهری از آن بیشه ببرید راه پراندیشه شد مغز سرگشته راه گر آبادجایی ست این مرد پیر نگوید همی این سخن خیره خیر همانا که دیر است تا...
